Mito edo egia da Harria?

Ikusi besterik ez, nere 2007ko hartatik gaur arte eman duen eboluzio ofizial mitikoa/
Ikusi besterik ez, nere 2007ko hartatik gaur arte eman duen eboluzio ofizial mitikoa

«Aritz mendira igo nintzen, Santa Krutz ermitan gora. Belarzinketa hegoaldeko hegian, Aritz mendiko tontorretako baten magalean Errolanleizea izeneko leizea dago (…)»

PATZIKU PERURENA

Euskal Harria mitikoa da. Leitzan zer esanik ez. Aspaldi haundiko «arrandia» gutxi balu, atzenaldira hartzen ari den fama testigu. Donostiako turismoak kezkatzen du jendea. Eta gure herriotako barneturismo prepotente inoranteaz, eta mila topiko jasangaitzez estaliaz, zer esan?... Hil ala bizi, salbatu nahi gaituzten guru zaharberrituok itoko baigaituzte, eta inoiz baino krudelago gainera, gaur. Inor ikusi al duzue agonian, erabat APARATOaren sarez eta kablez josia? Ez bizi, ez hil... Ama zenaren agonia daukat kirioetan iltzatua!…

Hura ere niri tokatu behar, hau bezalaxe!

Belartzinketako harri etzana eta kaltzeak alboan (Perutxo, 2019)

Errolanen Harria

Hona lau ttitta, sarean ikus ditzakezun beste hamaika mitoren lekuko:

1. J. M. Barandiaran Leitzan 1920an (64 or) : «Garagarrilaren 9an ezin izan nuen herritik abiatu arratsaldera arte, goiz osoan euria erruz egin baitzuen. Lizarragaren ostatuan (Agerren, Infernunen) bazkaldu ondoren Aritz mendira igo nintzen, Santa Krutz ermitan gora. Belarzinketa hegoaldeko hegian, Aritz mendiko tontorretako baten magalean Errolanleizea izeneko leizea dago (…)«. 'Leitzako argazki zaharretan' liburua egin zutenek euskaratu eta eguneratua 2017an.

2. Errolan Arria: Nafarroako Toponimia eta Mapagintza ofizialean, Joxe Migel Elosegik jasoa daukana. «Leemos en 'Nosotros los Vascos': Errolanleizea – la sima de Roldan- situada en el monte Aritz, del término de Belarzinketa, en Leiza, se halla taponada por una roca caliza de grandes dimensiones. Según se cuenta, fue lanzada por Roldán con una honda, desde el cercano monte de Leizarán, con el propósito de destruir el santuario de San Miguel, en Aralar. Mas se le rompió la honda al intentar el lanzamiento y la piedra fue a dar justo en la entrada de la mencionada sima«.

3. 'Argia' aldizkaria, 2004-5-23: «Kondairen lurralde aberatsa da Leitza, dudarik gabe. Okabio mendi magaleko kobazuloetan jentilak bizi zirelako izango da nonbait. Errolan ere handik pasa zen, harri itzela burdinazko abaila batez jaurtikiz Baztarla menditik, Aralarko San Migel suntsitzeko asmoz. Baina burdinazko katebegiak puskatu eta harria Aritz aldera erori zen, gaur egun Errolan Harrie izenez ezagutzen dena«.

4. Peru-Harri, protobaskoien museo leitzar famatuan: Horra barneturismo eredugarria. Ni ez naiz nor holako jakintsu nobleen aurrean, eta belaunikatu egiten naiz aurreneko informatzaile agrafo xahar haien eta guruon jarraikile gaxte masterdun inoxo guzien aurrean, eta haurra bezala poztu, inolako zentsurarik gabe, nere ekarpen finari ere txoko galdu hauxe bederen eskaini zaiolako.

Tutereneko aitona Fraixku Zabaleta 1984an

Belartzinketa (Belar + zinketa)

Euskararen sen apurrik baduenak, ez du zertan Lakarra izan beharrik, Belartzinketa tokizenak zertsu esan nahi duen ikusteko. Azken larehunen bat urtez facería deitu zaiona, edo askoz lehenagotik «contrato, escritura, conbenio, juramento de hierbas, herbagos,…»; hots: euskaraz belar zinketa, bi hitzetan xuhur esana. Eta zeinen gauza ederra, egiaren erro fina, haundikeria asmatu guzien aldean. Hamaika belar zinketa ikusia nauzu Arizko mendian, eta haietako zaharrenak kanpo herrietako jauntxoekin, gainera «en el sitio e hito acostumbrado». Ikus eta irakurri 'Leitzalarreko unaiak' liburuko III kapitulua. Eta honatx jendez mende egundaino euskaraz gorde den erlikia:

Belar zinketa. Haundiro ospatzen baitzuten, zurrut eta purrut, nahiz mozkorrik haundienak ere Errolanen mitorik sekula ez aipatu. Honatx 1527koan Beruetekoek, Leitzakoek, Ezkurreko jaunak, eta Adunako Zabalak egindako «escriptura de hervago (…) en dicho sitio et hyto acostumbrado de belar çinqueta« gastatu zena: »24 r por 3 cantaros de vino de tudela 16 r, doze r de pan cocido, 25 r por dos carneros, 4 r de vaca, 4 r de tozino, 4 r de especie, 4 r el jornal de thesorero, dos reales por la cavalleria, 18 r por los jornales del reximiento y seis hombres, dos reales por dos pollos y dos pintas de vino dado al escribano real y todas las sobre dichas partidas hacen 105 reales y en ducados son: 10 duc 5 r.«.

Lehen eman nizun belar bete zela eta, inork eman eztako argia. Ikus sarean 'Aizkora tiraka sarobe neurtzen' izeneko aurtikulua. Bada gaurkoan ere, belar erro berberera bihurtuz, horixe esan nahi nizun: Belartzinketa tokizenak erdarazko facería besterik ez duela esan nahi. Ezkurrako Iruñarri bestea, belar zinketako funtzio berbera zuena, eta auskalo beste zenbat holako, San Martingo sonatura iritsi arte menderik mendeko unaiek gurean izan duten inportantzia hankapean pasatuz oraindik artzaintza mitifikatzen segitzen duen Aparato Osoaren sare prepotente eta absurdo batek inposatua.

Hor konpon haundikeria zale eta mito asmatzaile guruekin. Nik aski baitut hiztun xaloen berbaro fin honekin. Tuteneko aitona Fraxkuk esana (1984): «Arri ori zutik eotten emen zen, leizezuloan kuñekin estutue, ta Leitzek eta Beutak pakek in zittuenen, etzan emen zuen, da bertan utzi zuloa tapatzeko». Errezumeko aitona Migel Ramonek ere halatsu: «Belartzinketako ortan Beutarrak eta Leitzarrak biltzen emen zien urtero Arizko larren tratue ittera, ta urten baten elkarrekin asarratute, Beutako artzaien bat, Apeztegikoa esaten ote zuen dauket, zulotik bera bota emen zuela leitzarrek. Ta gero, andik donboran burure, artzai aren zapela Kandeletxeko ortan azaldu omen zela».

Baina gizaldiz gizaldi bertan bizi izandako aitonon egia finak, eta zer esanik ez, gixajo zenarenak, ez mitorik eta ez pitorik balio baitute gaurko euskal merkatuan eta prentsan. Errolanen Harriak berriz, ikusi duzu. Eta ez baduzu ikusi, noiznahi eta nonahi ikus dezakezu sarean. Perfekzio totala. «El turista un millón 999 mil 999». Oroitzen kanta hortera espainolaz? Ba, are okerrago euskaraz.

Nolako Maritxo, Halako Perutxo

(Patziku Perurena zenaren ezizena)

Temas

Euskera