Behera egin zuen 2016an euskal liburugintzak, batez ere digitalak

Merkatuaren erdia baino gehiago hartzen dute haur eta gazteei zuzendutako liburuek. /IGNACIO PÉREZ
Merkatuaren erdia baino gehiago hartzen dute haur eta gazteei zuzendutako liburuek. / IGNACIO PÉREZ

Joan Mari Torrealdairen euskal liburugintzari buruzko ikerlana dakar euskarazko kultur kontsumoari buruzko gogoeta ardatz duen Jakin aldizkariaren azken zenbakiak

N. AZURMENDI

Orain dela 46 urte bere gain hartu zuen erantzukizunari uko egin gabe, sekulako lana egin du berriro Joan Mari Torrealdai euskaltzain, Soziologian doktore eta Jakin Fundazioko lehendakariak: euskarazko liburugintza -kasu honetan, 2016koa- bildu, ikertu eta denek ulertzeko moduan eskaini, bai Jakin aldizkariaren 226. zenbakian, baita Liburu behatokiaren bitartez ere.

2018ko maiatza-ekaina data daraman Jakinen zenbakiak azkenaldian bolo-bolo dabilen 'Zenbat gara'? galdera du ardatz. Elkar Fundazioak eta Siadeco Ikerketa Elkarteak euskal herritarrek liburuak eta musika kontsumitzeko dituzten ohiturei buruzko azterlana aurkeztu zutenetik dago mahai gainean, lehen baino biziago, euskarazko kultur kontsumoaren mugei buruzko eztabaida.

Maiatzaren 22an Jakinek Martin Ugalde Kultur Parkean antolatu zuen 'Zenbat gara? Nondik jo?' jardunaldian entzundakoa paperera ekarri dute, oraingoan han aritu ziren Josu Amezaga, Olatz Osa, Gorka Arrese eta Arantxa Iturberen ekarpenak bilduz 'Kontzientzia, eragiletza eta elkarlana' atalean. 'Datuek erakusten dutena' dute berriz hizpide Juanjo Allur Dorronsoro ekonomialari eta Siadecoko zuzendariak, horien gaineko irakurketa Joxemari Sors Elkar Fundazioko lehendakariak osatu duelarik.

Testuinguru guztiz egokia, hortaz, Torrealdaik 1976az geroztik osatzen duen euskal liburugintzaren inguruko azterlanerako, lotura estua baitute abian den gogoetak eta zenbakiek osatzen duten argazkiak.

Aldizkariaen 226. zenbakian zein webgunean (osatuagoa da, jakina, bertsio digitala; 2016ko titulu guztien fitxa bibliografikoa jasotzen duen katalogo osoa ere badu) irakur daitekeen txostenak ikuspegi guztietatik erreparatzen dio 2016ko euskal liburugintzari. Aurreko urteetakoak bezala, lan ikaragarria da, eskerga. Horren lagin bat baino ez dugu jasoko hemen. Datuetan zein azterketan sakondu nahi dutenek eskura dituzte aldizkaria eta webgunea.

2.061

Gehienak nobedadeak, gehienak paperean

Atariko gisa eskaintzen diren datu nagusiak honakoak dira: 2016an 2.061 titulu argitaratu ziren, aurreko urtean baino 373 gutxiago. Ez da murrizketa handia, baina hurbil du 2013ko erorketa latzaren ondotik 2014an berreskuratu zen 2.000ko langa. Kontuan izan behar da datu horrek liburu mota guztiak hartzen dituela barne: nobedadeak, berrargitalpenak, euskaraz sorturikoak, itzulpenak...

Euskal liburugintza, tituluen arabera, 2000tik 2016ra.
Euskal liburugintza, tituluen arabera, 2000tik 2016ra. / Iturria: Euskal Liburugintza 2016. Joan Mari Torrealdai. Jakin

Titulu horietako %78,5 paperean argitaratu ziren, eta %21,5 formatu digitalean. Galera handiena digitalean izan zen: 233 titulu gutxiago argitaratu ziren formatu horretan, eta 140 gutxiago paperean. Argitalpen digitalen ekoizpena jaitsi egin zen, azken hiru urteotan goitik ibili eta, nolabait esateko, zenbakiei eusten lagundu ondoren. Digitalaren aldeko apustua egiten duten argitaratzaile nagusiak kanpokoak dira. Digitalak arlo jakin batzuetan du batik bat indarra: zientzia eta teknika liburuetan (%54,5), irakaskuntzakoan (%35,5) eta giza-gizarte liburuetan (%20) eta helduen literaturan (%13,5).

Guztizkoaren %78,5, 1.618 titulu, nobedadeak izan ziren, nahiz eta berrargitalpenen kopuruak (%21,5) ere gora egin zuen 2016an. Hain zuzen ere, Joan Mari Torrealdaik zalantzan jartzen du berrargitalpenari buruzko informazioren fidagarritasuna, «argitaletxeek ez baitute beren ekoizpenaren atal hori deklaratzeko obligaziorik», eta berresten du oso inportantea dela datu hori kulturaren errealitatea ezagutzeko.

%62

Haur eta gazteak nagusi

Ekozpienari gaika erreparatuz gero, argi dago hezkuntzari atxikitako tituluek dutela nagusitasuna. 2016an hezkuntzako tituluak 783 izan ziren, %38, aurreko urtean baino bost puntu gehiago. Bigarren lekuan gelditu zen, urtero bezala, haur eta gazteentzako liburua, 489 titulurekin; %23,7 suposatzen du, iaz baino 5,3 puntu gutxiago. Hortaz, hartzaileen adina aintzat hartuta, bistan da ekoizpenaren %60tik gora haur eta gazteei zuzentzen zaiela. Aitzitik, beren-beregi kulturari lotutako literaturak guztizkoaren %13 baino ez zuen bereganatu.

2016ko ekoizpena, gaien arabera

Gai multzoaKopurua%2016/2000
Hezkuntza/Irakaskuntza783%38+ 29,8
Haur eta gazteentzako liburuakl489%23,7+ 31,8
Giza/Gizarte zientziak317%15,4+ 10,4
Helduen literatura268%13+ 4,3
Zientzia/Teknika108%5,2+ 10,2

Ondoren etorriko lirateke aisiako eta erlijioko liburuak, eta orotarikoak. Sailkapenaren buruan jarraitu arren, 2016an Hezkuntzak 269 titulu galdu zituen, analogikoan eta digitalean, bietan. Kontuan izan behar da digitalak indar handia daukala liburu mota honetan (%35,5). Liburu mota honen barne sailkapena ere interesgarria da, Derrigorrezko Bigarren Hezkuntzako (%52,1) eta Lehen Hezkuntzako (%29) osatzen baitute hezkuntzako liburuen zati nagusia.

Helduen literaturari dagokionez, 2016ko ekoizpena aurreko hiru urteetako apalena izan zen. Atal honetan, papera da nagusi: %86,5 digitalaren %13,5en aldean. Digitalak 78 titulu galdu zituen. «Eskerrak edizio analogikoak 52 titulu gora egin duen», dio Torrealdaik.

300

Ekoizle ugari, gehienak txikiak

Ekoizleak ere arreta handiz aztertu ditu Joan Mari Torrealdaik, eragile horien ezaugarriek asko esaten baitute kultur sistema bati buruz. Ohartarazten du «300en inguruan» dagoela aspaldi, eta «ekoizle ugari horien artean denetarik» dagoela: «argitaletxe eta argitaratzaileak, txikiak eta handiak, profesionalak eta amateurrak, kanpoko zein bertokoak, izaera askotarikoak».

Askotariko eragilez osatutako unibertso horretan bereizten ditu «kanpokoak eta bertokoak; argitaratzaile komertzialak eta ez-komertzialak, pribatuak zein publikoak, handiak eta txikiak, irakaskuntzakoak zein talde, elkarte edota fundazio izaera daukatenak».

Erretratu atomizatu horrek beste ezaugarri batzuk ere baditu: eragile asko, baina kontzentrazio handia ekoizpenari dagokionez, eta Euskal Herritik kanpoko argitaletxeen presentzia nabarmena, ikasliburuaren eta haur eta gazteentzako liburuen eskutik batik bat.

Askorentzat, «gehien-gehienentzat, liburugintza aktibitate marjinala da. Esan nahi baita %60ek titulu bakarra argitaratu dutela. Eta %9 direla 10 titulura ere iristen ez direnak. Urtean 10 titulu edo gehiago argitara emandakoak ekoizleen %10 dira. Horietako zazpi 30-100 titulu artean dabiltza, berrargitalpen eta guzti. Ehundik gora argitaratu edo berrargitaratu dute bostek».

Ondoko taulak erakusten du zein diren eragile nagusiak:

Argitaletxe nagusien produkzioa

ArgitalletxeaNobedadeakBerrargitalpenakGuztira
Elkar98151249 (%12,1)
Edelvives-Ibaizabal1916197 (%9,6)
Santillana-Zubia144-144 (%7)
Erein5363116 (%5,6)
Edebé-Giltza5066116 (%5,6)
Anaya-Haritza83386 (%4,2)
SM-Ikasmina77178 (%3,8)
Ikaselkar383472 (%3,5)
Ttarttalo481361 (%3)
Pamiela31131 (%1,61)
Guztira8133381.151 (%56)

«Hamar argitaletxe, handienak eta komertzialak, daude zerrenda honetan. Badira hemen agertzen direnak baino gehiago ekoitzi dutenak, hala nola EHU (86), baina ez dira komertzial eta pribatuak. Hamar handienen indarra jaitsi egin da: 337 titulu. Garai batean, gogoan dut, batzuek uste zuten hamar lehenek, horiek edo beste batzuek, gaztaren zati bat ez baizik eta osorik jango zutela. Ez da horrela gertatu. Eta, gainera, badirudi egonkorra dela egoera» dio Joan Mari Torrealdaik.

Jatorri geografikoari dagokionez, bost kanpokoak dira, eta bost bertakoak. «Hori bai, bertokoak baino indartsuagoak dira kanpokoak: %54 vs %46, 91 titulu gehiago kanpokoek».

Argitaletxeei buruzko atalak pisu handia du ikerketan. Guztiz gomendagarria da jatorrizko datu eta gogoetetara jotzea, atal garrantzitsua baita kulturaren eta herrigintzaren ikuspegitik. Torrealdaik dioenez, «bertoko eta kanpoko editorialak bereizteak xenofobiatik ez du ezer. Bereizketa geografikoa da azalez, baina ekosistema industrial eta kulturalean berebiziko garrantzia duena sakonean. Kontua da ekoizpenaren erabakigunea nork duen, bereziki hezkuntza curriculumean».

Izan ere, «bertoko argitalgintzak hiru indargune ditu: hezkuntza eta irakaskuntza, haur eta gazteentzako liburua eta helduen literatura. Hiru horietatik indartsuena haur eta gazteen literatura da. Kanpoko argitalgintzak indargune bakarra du, haur eta gazteentzako liburua. Bere produkzioaren %76,8 liburu mota hori da. Horri haur eta gazteentzako literatura erantsiz, kanpokoen ekoizpenaren %93,8 da bien artekoa, ia produkzio osoa».

Temas

Euskera

Contenido Patrocinado

Fotos

Vídeos