Haziak ereiteko aroa eta lurra ongarritzeko garaia da azaroa

Azaroko aldaketak. Gaztainak, morkotx eta guzti Igartubeitiko inguruetan; aza landaketa egin berri da baratzean. / IGARTUBEITI
Azaroko aldaketak. Gaztainak, morkotx eta guzti Igartubeitiko inguruetan; aza landaketa egin berri da baratzean. / IGARTUBEITI

Baratzea negurako prestatzeko garaia izaten da azaroa; landaketetan aza dugu erregina

MIRYAM GALILEA EZKIO.

Azaroa sartu eta negua gainean dugulaz ohartarazten gaitu naturak. Hau jakinda, baratzea, ingurua eta baserria bera neguko hotzaldirako prestatu behar dugu eta honetarako aholku desberdinak luzatzen dizkigute hilabete honetan ere Igartubeiti Baserri Museotik.

Azaroa hitzak berak, gure historian zehar eta batez ere landa eremuetan adiera ezberdinak hartu izan ditu. Batetik azaroa hazi aroa dela esan ohi da, historikoki zenbait zereal edo zekaleen haziak orain ereiten baitziren. Beste alde batetik, azaroa hitza bera lurrari lotutako egoera bat da, lurra ongarritzeko garaia esan nahi du», azaltzen dute museotik.

Horrela, azaroan baratzea negurako prestatu beharko dugu, orain baitugu lan hau egiteko garaia, eta horretarako lehenik eta behin, negu osorako etxerako ezinbestekoa zen uzta jasotzeko garaia denez kontutan izanik, artoa jasotzeko momentua iristen da. «Euskal Herriko landa eremuari dagokionean, batez ere ipar isurialdean, historia asko gorde duen laborea izan da artoa, nahiz eta gaur egun ahanzturan erori. XVI.en mendean zehar sartu zen artoa Euskal Herrietan, nahiz eta beste mende luze bat behar izan artoa baserrietako sukaldeetako jaki bihurtzeko. Izan ere, lehenik abereentzako bazak bezala erabili zen, eta ondoren nekazarien jaki preziatu bihurtu zen», azaltzen digute museotik.

Artoa iritsi aurretik, Euskal Herriko nekazariek beste zereal batzuk lantzen zituzten (oloa, garagarra, garia, artatxikia...) eta hauetatik ezagunena garia zen. Euskal Herriko hegoaldean ugaria zen baina ez ipar isurialdean eta ondorioz gari kantitate asko inportatu behar izaten zen Gaztela aldetik. «Gainera garia jauntxoei errentak ordaintzeko eta elizari hamarrena ordaintzeko erabiltzen zen eta ondorioz, etxerako beste zereal bat zuten: artatxikia. Baina ameriketako artoa iritsi zenean, lehenik borona bezala ezagutzen zena ondoren arto izena hartuko du, lehengo artatxikiari izena kenduz. Artoaren etorreraren garrantzia etxearen arkitekturan bertan ikusi dezageku, izan ere artoa ongi jasotzeko etxeaurreak handitu zituzten, lehortegia etxeari erantsiz», aipatzen dute Igartubeititik.

Horrela urrian eta azaroan zehar soroan artoa ebaki eta ganbarara jasotzen da. Lehenengo, artatxuriketa (deshojar el maíz delakoa) egin behar da. Azarotik aurrera eguna mozten doanez, garai ezinhobea zen artazuriketan jarduteko; kanpoan hotz eta iluna zegoenez, baserrietan elkartzen ziren artaburuei hostoak kentzeko. Askotan gainera, hosto bakan batzuk uzten zitzaizkion elkarren artean lotu, trentzatu modukoak eginez, eta ganbaretako sabaian edo baita etxe atarietan zintzilikatzeko. «Azkenik arto aleak errotara eramatea gelditzen zen, etxera irina ekarri eta arto-opil eta taloak egin ahal izateko. Negu ho-tzean sabela berotu ahal izateko», gogoratzen dute.

Bestalde, eta Igartubeititik azaltzen digutenez, azaroa hazi-aroa bezala ere ulertu izan da, azaroan zehar egin izan baita Euskal Herrian zerealen hazien ereitea. Hau da, Ameriketatik artoa etorri aurretik soroetan lantzen ziren labore garrantzitsuenak ere orain erein behar ziren, besteak beste garia, oloa edota garagarra.

Azaroa, aza-aroa

Baina azaroko lanak ez dira soilik uzta jasotzea. Datozen hilabeteei begira, hotza datorrela jakinda, landaketaren bat edo beste egiteko aukera ere badago. «Hilabete honen izaerari jarraiki egin dezakegu aukeraketa, aza-aroa denez, azak landatuko ditugu baratzean. Aza familiaren baitan aukera asko eta asko ditugu, Igartubeitin aza bera landatuko dugu gaztelerazko 'berza' alegia», azaltzen dute

Baserrietan negu sasoirako, jaki ezberdinen artean aza zabalduenetakoa izan da, eta gure lurretan oso ondo etortzen den landarea da. «Gainera oso janari osasungarria eta abertasta da gure gorputzerako. Baina egia esan, azken urteetan ordea izan duen ospea galdu du eta ezta hain jaki estimatua. Hala ere, negurako plater ezin hobea da, bakarrik edo babarrun eta odolkiekin jan izan da», diote. Izan ere azaroa odolki garaia ere bada eta.

Azak, landaketari dagokionean, leku dezente beharko du, hostoak zabaltzean lekua behar baitu; eta batetik bestera uzten dugun tartearen araberako tamaina hartuko du honek. Bestetik, azari lur egonkortua gustatzen zaio, hau da, «ez lur irauli berria, ezta oso lur azidoa ere, beraz karea edo errautsa erruz bota. Aldi berean simaur zaleak dira eta erruz bota beldurrik gabe. Landatu aurretik, komenigarria da landaretxoaren sustraiei ura botatzea, eta ondoroen landatu», diote. Landare batetik bestera 45-50 zm-tako tartetxoa uztea gomendatzen da, lehen esan bezala lekua behar duelako.

Behin landatu ondoren, lurra ongi estutu behar da, hotz garaian gaude eta. Berez azak ez dute hotzaren beldurrik eta izotzei ere ongi aurre egiten die. «Hala ere izozte handiko negua bada, aza erre aurretik moztu eta kanpoko hostoak kenduta lasto gainean gorde, ongi iraungo du eta. Babarruna edo lekaleak egon diren lekuan landatzea ez legoke gaizki, nitrogenoa aprobetxatuko baitu», gomendatzen dute baserritik.

Contenido Patrocinado

Fotos

Vídeos