Leitza: ira eta iraxigorra (1699-1728)

Bi garo mota zeuden: bata berdertan ontzen zena, ganaduari jaten emateko, bestea irailean ebakitzen zena, azpitarako

PATZIKU PERURENA
PATZIKU PERURENA

Deus baino lehen esan, famaren ariora behar bezala inoiz leitzartuko ez den goizuetar xalo honek oraintxe oroiberritua duzula iraxigorra hitza, berrizkoan ere leitzarren ohoretan, baina ez hutsetik, baizik eta testu honetan behin eta berriz ikusiko duzun irachigola hitza euskararen lege zaharren senera ekarriz, eta nola ez, nere bihotzeko maisu xaharron ahotik mila bider aditu itxiola sinkopatuari ohore eginez. Ikus Mikel Olanoren 'Aio Leitze!' hiztegi bikainean: itxiola, ixtor; eta barka apo ttiki honen atrebentzia, baina, bi bion erro komuna eta osoa horixe duzu: iraxigorra.

Ez naiz hasiko ordea, xigorra > xigola edo pedro > pello bihurtu zuten hizmotel haien hizkeraz tesiarik egiten, nahiz ongi merezia luketela uste izan; baina, bai esan Leitzako erlikia honek Euskal Herri guzirako balio duela, oraindik inongo filologok egin ez duen sailkapen bikoitz garbi hauxe egiteko: 1) alde batetik, hitz erroen ira, ira(tze), garo… saila; 2) eta bestetik, lehen sail honetako ira, ira(tze), garo…hoberen berdetan bazkatarako zimeldu, xigortu… ororen bidez sortu hitz konposatuon saila: iratzimela: ira+zimela; iraxigor: ira+zigor, eta honen mila aldaera: iraztor, iñaxtor, ixtor

: Lardilepoko ardibordan Jesus Loiarte artzaina. Iratze iluna lurrean eta iratzimel argia mutxitean.
: Lardilepoko ardibordan Jesus Loiarte artzaina. Iratze iluna lurrean eta iratzimel argia mutxitean. / P. PERU

Bestela esan, Leitzako ixtorra eta itxiola hitzek erro berbera dutela: iraxigorra, alegia. Horrek erakusten du, berez ira hutsa denari ere, irastorra, ixtorra deitzera pasa zirela leku askotan, bien arteko matiz argi eta garbia ezeztuz, eta azkeneko hitz konposatu honekin aurreneko hitz erroa estaliz, edo bestela esan, berez ira huts denari irastorra (iraxigorra) deituz. Eta horrexegatik, esate bateko, Goizuetan ederki gorde den iratze, iraleku… erroa, beste herri batzuetan iraztortza, iraztorleku… (Leitzan ixtorleku) bihurtu izana, bi kontzeptuak, lehen errotikoa eta bigarren konposatua, elkar nahastuz.

Baina natorren hau ederki argitzen digun dokumentura. Hara zer erabaki hartu zuten leitzarrek 1699 urteko irailaren 21eko udal batzarrean:

(...)«los señores Juan de Zabaleta y Orella alcalde, Lorenzo de Zabaleta y Cosme de Soroeta rejidores y los vecinos abaxo nombrados (…) dixeron que muchos vecinos y habitantes cortan elechos verdes sin sazonar para el sustento del ganado, que a los tales elechos llaman en la lengua bulgar bascongada yrachigolas, y por no haber señalados puestos para hazer dichos elechos se a reconocido gravisimo daño, y tambien por no haber limitacion de tiempo en el qual se hayan de cortar. Y para obiar dichos daños, por el presente auto y su tenor, y en la mejor via modo forma y manera que de derecho hazer lo pueden y deben, acuerdan en que de oy en adelante en ningun tiempo ningun vezino ni havitante de la dicha villa de Leyza no pueda cortar ninguno de los elechos verdes para irachigolas pena de quatro ducados, sino empezando desde Santiago asta San Tiburcio el dia que se les señalare por los señores alcalde y rejidores, y dentro del termino que tambien se les señalara. Y que ninguno pueda so la misma pena cortar dichos elechos mas lejos de los limites que abajo se espresaran sino mas adentro a los tales limites hacia la dicha villa de Leyza, y los limites dentro de los quales han de cortar dichos elechos son: empezando por todo Oyaralde e Santa Cruz de ella a la Borda de Urbieta zarra, y desta a otra Borda que llaman tambien Urbieta, y desta a la Borda de Mochenea (...) y que ninguno mas lejos de los dichos limites pueda cortar ninguno de los dichos elechos para que se conformen los necesarios para hazer el abono, ezepto que tambien ay licencia para poder cortar elechos fuera de otros limites que ay señalados por la villa para hazer los elechos para el abono. Y fuera de los tales limites puedan cortar en qualquiera tiempo que les pareciere pero no dentro de los limites que van declarados so la misma pena de los dichos quatro ducados, sino que sea señalando dia y tiempo dentro del qual se han de cortar dichos elechos, y las dichas penas siempre que contrabinieren los puedan cobrar de autoridad propia los señores alcalde y rejidores, y fueren para la bolsa comun y gastos (...) siendo presentes por testigos Domingo de Eraso y Martin de Olondo naturales y residentes en esta villa de Leyza, ante mi Miguel de Argaña esno».

Horra herritar guziei, baina batez ere orduantxe gailentzen ari ziren bordariei, mugak paratu, iraxigola (iraxigorra) non eta noiz egin zehaztuz. Eta horra non ageri diren bi iratze klaseak: aurrenekoa Santioetatik San Tibutzioetara berdetan ontzen zena, iraxigorra (iratzimela) , «elechos verdes para sustento del ganado»; eta dokumentuaren atzenean aipatzen dena berriz, iratzea, garoa beste gabe «elechos secos para abono» izaten zena, usarioz iraileko San Migeletatik aurrera egiten zena, eta egiten dena, azpitarako eta gero gorotzetarako, jakina. Kontuak hola, esan liteke iraila izena, gorotzetarako iratzeak sortu eta errotua dela. Biak ere estimu haundikoak baitziren, baina gorotzetarakoa ugariena eta preziatuena. Isuna ikusi besterik ez: lau dukat, legea hausten zuenak. Izugarria ordurako!

Baina zerk eragin ote zuen 1699an iralekuak mugatu behar hura Leitzan? Batez ere orduantxe ugaltzen ari zen bordarien sorrerak, nik uste. Mugak izendatzerakoan ageri diren erreferentziak ere, batez ere bordarienak baitira, eta ez gainera datu gutxi ematen dutenak.

Hara berriz, 1723ko abenduaren 15eko batzarrean, zer ageri den basozain leitzarrek bordariei paratako isunen artean: «Yten aver cortado Blasio de Zavaleta de Arozmendy elechos por medio de segador antes de tiempo en Elordy después de Nuestra Señora de la Asumpcion aunque fueren para irachiolas y le multaron en quatro ducados».

Segari kontua ageri da hor aurreneko aldiz, igitai ordez sega haundia noiztsu sartu zen erakutsiz, eta 1728ko irailaren 18ko batzarrean hartutako neurriotan ikusten da hori oraindik garbiago:

«elechos cortados antes de tiempo algunos, y otros con siega: como son Juan Martinez de Alduncin y su familia con quatro siegas, y tambien la familia de Rezuma a cortado con siegas; y el dicho Martin de Sagastibelza declaro aver visto cortar con siegas a Blasio de Errazu en Azty; y con siega maior a Blasio de Zabaleta de Sarasa (honen borda baitzen: lehen aipatu Arozmendi) en Muñoa. Y los dichos rexidores le multaron al dicho Juan Martinez de Alduncin en 16 reales por tener quatro siegas».

Gutxi gehiago, bordari guziei ezarri zien isuna, ixtorra (ira, garoa) segaz ebateagatik. Horrek esan nahi du, sega haundia, eta ez lehengo igitai zaharra, gaizki ikusia izan zela hasieran: delitutzat edo abusotzat bezala joa. Zergatik bestela isun horiek bereziki sega haundia erabiltzeagatik?

Temas

Euskera

Fotos

Vídeos