Diario Vasco

Euskara eta gaztelania nahastea da 'normal' hitz egitea

Batere arazorik gabe
Batere arazorik gabe / J.R. LADRA
  • Nerabeek hizkuntzekin dituzten harremanak aztertu ditu Euskararen Aholku Batzordeak, eta gomendio-sorta ere eman du

Euskarak azken hamarkadetan izan duen bilakaeraren isla dira gazteak; euskararen egoera estatistikoaren aldaketa eragin dutenak direla ere esan liteke, eurak baitira euskararen zenbakiak edertu dituzten hizkun berriak. Gaur egun, alegia, 10 urtetik 19ra bitarteko haur eta gazteen artean euskaldunak dira bostetik lau. Hogei urte barru, adin tarte horretantxe, hamarretik zortzi izango dira euskaldunak. Jendartearen zahartzearen ondorioz pisu demografiko erlatibo geroz eta txikiagoa izango badute ere, euskal hiztunen biltegi nagusia izango dira Euskararen Aholku Batzordeak onartu berri duen 'Eta hemendik aurrera, zer?' 2036ra begirako dokumenturako egindako proiekzioen arabera.

Gaur-gaurkoz, ezaugarri berezi eta berriak dituzten euskaldunak ere badira haur, nerabe eta gazteak. Eskolan ikasi dute euskara; maiz gaztelania dute lehen hizkuntza eta euskarak presentzia txikia duen herri eta hirietan bizi dira. Elebidunak dira, haatik, eta zeharretik begiratzen zaie erantzun nekeza duten galdera tipikoak egiten direnean: euskara baldin badakite, zergatik ez dute erabiltzen? Non gelditzen da eskolaren ahalegin izugarria kaleak euskaraz blaitzea lortzen ez badu?

Galdera horiek sinpleegiak direlakoan -edo, behintzat, erantzun sinpleak nahikoa ez direlakoan-, azken urteetan asko ikertu da gaiaren inguruan. Kike Amonarrizen 2005eko 'Gazte hizkeraren egungo egoera eta garrantzia' hartatik gaurdaino alde askotatik heldu izan zaio gaiari eta, egiteko asko gelditzen bada ere, egindako lanak nahikoa dira fenomenoaren konplexutasuna deskribatzeko eta aurrera egiteko bideak proposatzeko. Oraingoz azkena dena, eta aurreko guztiak balioetsi, baliatu eta barneratu dituena, asteazken honetan aurkeztu dute Donostian Patxi Baztarrika Hizkuntza Politikarako sailburuordeak, Jone Miren Hernandez UPV/EHUko Gizarte antropologia irakasleak eta Itsaso Andueza Euskadiko Gazteriaren Kontseiluko presidenteak. 'Gu gazteok' ikerketa da, Euskararen Aholku Batzordeak hala eskatuta Gazteriaren Batzorde-atalak egina, eta Miren Jone Hernandezek berak zuzendua.

Batetik bestera natural-natural

Ikerketa, bildutako datuen kantitatearen aldean «material freskoa» eskuratzea lehenetsi duena, 2015eko irail eta 2016ko otsail artean burutu zen, 12 eta 14 urte bitarteko 150 bat neraberekin, «euren egunerokotasuneko praktikak, identitateak eta bizipenak jasotzeko eta hizkuntzarekin harremanetan jartzeko». Jone Miren Hernandezek argitu duenez, «nerabeen ahotsak entzun dira, beraiekin solasaldiak izan dira eta euren hizketaldien lekuko izateko aukera egon da. Lan hau, beraz, gazte hauen hizkuntza-esperientziaz blai dago, helburua gazteen eta hizkuntzaren arteko harreman hori gazteen errealitatean eta 'izaeran' kokatzea izan baita».

Haurtzaroaren eta gaztaroaren arteko trantsizio garai horretan dauden neska-mutilak aldaketa betean daude. Eskolatik eta familiatik askatzen hasiak, lagunarteak aparteko garrantzia du, eta euren kabuz hasten dira murgiltzen gogoko dituzten eremuetan: kirolean, festan, kalean... Erregistroa ere berariazkoa dute, gazte-hizkera alegia, euskaraz zein gaztelaniaz. Hizkuntzekin, eta euskararekin, duten harremana ezin da, Jone Miren Hernandezek azaldu duen bezala, testuinguru horretatik at aztertu, are gutxiago interpretatu.

Eta testuinguru horretan hizkuntza-praktika nagusiak azterturik, ondorioztatu dute euskara eta gaztelania 'continuum' batean daudela. Euskara ez zaie arrotza egiten, erabiltzen dute, baina gaztelania ere oso presente dago eta askotan nagusitu egiten da. Honela deskribatzen du egoera txostenak: «Hizkuntza batetik bestera oso erraz pasatzen dira, mugimenduan dagoen itsasoa dirudi: euskarazko olatua dator eta euskaraz egiten dute, gaztelaniazko olatua dator eta gaztelaniaz egiten dute, hitz jarioa apurtu gabe, ia konturatu gabe. Hizkuntza batetik bestera egiteko jauzia barneratuta dute». Eskolan eta eremu formaletan erabiliko dute euskara jasoa, gaitasuna ez delako oztopo, ezta arazo nagusia ere, baina beraien artean aritzeko orduan euskara eta gaztelania tartekatzea da 'normal' hitz egitea.

Zer eskaintzen die euskarak?

Ikerketak erakutsi du gazteen euskararen erabileran bi helduleku nagusi daudela: ohitura eta diskurtsoak. Ohitura badute, eta diskurtsoak ere bai. Ez dira garai batekoak, baina orokorrak nahiko positiboak direla nabarmendu dute. Euskaldun sentitizen dira, euskara beraien hizkuntza da, baina nahiko huts geratu zaizkie hainbat diskurtso eta, batez ere «ohituren eta diskurtsoen artean hutsune zabal bat sortzen da».

Besteak beste, kontraesanak antzemateko izugarri trebeak direlako adin horretan, eta konturatzen direlako eskatzen zaiena ez datorrela bat beraien hizkuntza-komunitateetan, euskarak generalean gaztelaniak baino presentzia txikiagoa duen komunitatean, ikusten dutenarekin. «Gazte elebidunak dira, nagusiki gaztelaniaz bizi den gizarte batean» dio txostenak bi errealitate soziolinguistikoren artean jaio diren belaunaldi 'zubi' horretako kide direnei buruz, eta honakoa ere badio: «Hizkuntza-nahasketa da euren artean nagusitze dena, aniztasuna delako nagusi abiapuntuan ere (familian, auzoan, eskolan, herrian...). Gazteak ere, alegia «hizkuntz errealitatea finkatu ezinean dabiltza», eta «egoera hau kudeatzeko tresnak behar dira».

Egoera horretan, galdera aldatzea planteatzen du ikerketak. Zergatik ez dute gazteek euskaraz hitz egiten? galdetu beharrean, alegia, zer eskaintzen die euskarak gure gazteei? galdetzen hastea eta, aldi berean, orain arte nagusiki arautzaile-normatiboa izan den euskararen kulturari erreparatzea, behar diren egokitzapenak egin ahal izateko. Eskolak bete du 'hizkuntzaren disziplina' hori baina, nagusiko erdalduna den gizarte batean, «eskolatik kanpo intentsitate hori ez da nabarmentzen». Eta gazteek igartzen dute, noski, hor badela zerbait guztiz kontraesankorra. «Hiztun berrien belaunaldi bat sortu dugu -dio txostenak- baina ez dakigu euskarak eta euskararen kulturak gazteei zer eskaintzen dien, edo nola artikulatzen/txertatzen den kultura hori beraien gazte izaeretan».

Temas