Euskararen debekua XVIII. mende hasieran

Oiartzungo akta zaharretako aurkikuntzetako bat

BASTEROBERRI OIARTZUN.

Abenduaren 3a Euskararen Nazioarteko Eguna izan dugu. Hori dela eta, Oiartzungo udal aktek euskararen inguruan aditzera eman nahi izan dute adituek. Aurreko mendeetako dokumentazio historikoaren zati handi bat erdaraz idatzita dago; gutxi dira testu elebidunak edo euskara hutsean sortutakoak.

Testu historikoetan hizkuntzari lotutako datuak zuzenean nahiz zeharka ikus ditzakegu. Batetik, euskal hitz, esaldi edo testuak biltzen dituzten dokumentuak: burdinola, errota edo zubiak bezalako azpiegituren inguruko eraikuntza- edo konponketa-hitzarmenetan, abeltzaintza edo nekazaritzari lotutako idatzietan, gizarte ohitura eta usadioei dagokienetan eta abar.

Zeharkako ere datuak badaude. Udal akordioetan profesionalak kontratatzeko asmoz egindako hitzarmenak ikus daitezke, eskola-maisuak horien artean. Aktetan topatu diren eskola-maisuei buruzko lehenengo aipamenak 1672koak dira. Matias Fagoaga 'besamotza' eta Karlos Irisarri jardun horretan aritzeko adostu zen. Beraien egitekoak idazten irakurtzen, kontatzen ... erakustea zen. Urte gutxiren buruan Irisarri zendu zen eta Fagoagak lan horretan jarraitu zuen; lana ondo an-tzean egiten zuela ematen du, 1677ko abenduan bere kontratua sei urtez luzatu baitzen. Orduan jaso-tzen zen moduan, bere jardunean bete beharreko helburuak honakoak izango zituen: «enseñándoles y documentándoles a leer, escriuir, contar, ayudar a misa y la dotrina christiana y otras oraziones y virtuosas en nombre y gloria de Dios, nuestro Señor, y vien d'ellos y enseñándoles ansí vien la urbanidad, cortesía y modo con que se an de portar sin que por y negligencia [sic] del dicho Mathías de Fagoaga pierdan los niños el natural que trajeren».

Hizkuntzaren inguruan ez da inolako aipamenik egiten XVIII. mende hasiera arte, 1702ko ekainera arte. Andres Albirenarekin hitzartutako kontratuan, maisuak bi urtetan umeei gaztelaniaz irakasteko helburua bete behar zuen. Nahiz eta badirudien ez zuela oso zorrotz betetzen. Lanean ardura gehiegi ez jartzearen inguruko salaketak ez dira ezohikoak.

1704ko abenduaren 6an Oiar-tzungo udalbatzak Frantzisko Juanaberria Urnietako eskola-maisuarekin hitzarmena egin zuen. Maisuaren betebeharrak ez ziren soilik idazten, irakurtzen eta zenbatzen erakustea; hezibide eta portaera onak sustatzeko kontuak ere bazeuden: pertsona nagusiak pasatzerakoan kapela kentzea, birao egiten zutenei zigorrak jartzea eskolan ondo zihoazenei laudoriorik ez egitea...

Hasieran, Juanaberriaren baldin-tzetan dotrina euskaraz ematea adosten da. Geroago ordea, jarrera hau jazarpen bihurtzen da. Maisuaren egitekoen artean, umeei, eskolan ez ezik, kalean euskaraz hitz egitearen debekua gogoraraztea eta hori bideratzea dago. Azken hau zein dotrina euskaraz ematea Juanaberriak udalbatzari aurkeztu zion plangintzan azaltzen dira. Herriko gobernuaren esku zegoen horiek onartzea. Oiartzungo agintariek begi onez ikusi zuten.

Ordurako salatari eta zigorren dinamika martxan zegoen. Bailararen kasuan eraztuna, zotz edo 'makiltxoa'. Oiartzungo kasuak gauza bat agerian uzten du: zigortu eta debekatu beharrekoen artean euskararen erabilera zegoela eta jazarpenaren izaera goiztiarra.

Euskararen inguruko neurriak XVI. mende erdialdetik eman ziren. Batzar Nagusietan prokuradore izateko gaztelania, irakurtzen eta idazten jakin behar zen. Izatez, ez da euskararen aurkako jarrera, elitizazioa eta gobernuaren partaidetza ixteko saiakera baizik, ia osotasunean euskaldun elebakar eta alfabetatugabea zen lurralde batean.

Neurri hauek herrietan pixkanaka ezarri ziren, teorian, askotan ez baitziren bete. Denbora igaro ahala gaztelaniari geroz eta garrantzia handiagoa ematen hasi zitzaion, maisuei eskolak hizkuntza horretan ematea agindu zitzaielarik. Halako erabakiek Borbondarren politika zentralistarekin lotura estua dute. 1704a Ondorengotza Gerraren garaia da. Testuinguru horretan hezkuntza eta jazarpen politikak abiaraztea zaila zen.

Oiartzunen ikusten duguna da indarrean zer nolako ideia, proposamen eta ekimen zeuden XVII. mende amaieran. Minez ikusten ditugun neurriak euskaldunek beraiek edo, hobe esanda, udalek sustatu zituzten, hein batean bada ere.

Contenido Patrocinado

Fotos

Vídeos