Duela mende bat finkatu ziren Gipuzkoako industriaren hainbat ezaugarri

Legorretako Echezarreta paper-fabrika. Argazkia 1935ekoa da, baina XX. mendearen hasieraz geroztik zegoen jardunean./
Legorretako Echezarreta paper-fabrika. Argazkia 1935ekoa da, baina XX. mendearen hasieraz geroztik zegoen jardunean.

Isabel Mugartegui eta Elena Catalán UPV/EHUko irakasleek Gipuzkoako industria ereduaren jatorriak aztertu dituzte liburu batean

Gipuzkoan garrantzi handia du oraindik industriak. Lurraldeko ekonomian %30eko pisu erlatiboa du, EAEko %27aren eta Europar Batasuneko batez besteko %19aren gainetik. Gipuzkoako industria 4.0 eredura egokitu nahian dabilen honetan, ikuspegi oso interesgarria eskaini dute UPV/EHUko Ekonomia eta Enpresa Fakultateko Elena Catalán eta Isabel Mugartegui irakasleek 'Gipuzkoa industrial (1886-1924)' liburuan. EHUko Argitalpen Zerbitzuak argitaratu duen liburuak Gipuzkoako industrializazioaren ezaugarririk adierazgarrienak finkatu ziren garaiari buruzko ikuspegi berria eskaintzen du, sektore bakoitzaren ekoizpen-egitura eta garapen ahalbidetu zuen inbertsioa kontuan hartuta.

Izan ere, Gipuzkoako industria ereduaren erroak XX. mendearen hasieran daude, eta gaurko egoeran antzematen dira oraindik orduko ezaugarriren batzuk. Iragan mendeko lehenengo herenean Gipuzkoako industria aitzindaria izan zen Estatu mailan inbertitutako kapitalari dagokionez, Madrilgoaren, Bartzelonakoaren eta Bilbokoaren ondoren. Garai hartan, iragan mendeko 20ko hamarkadako Gipuzkoako industrian zehazki, adar tradizionalek eta adar berri batzuek elkarren ondoan jardun zuten. Lehengaiak eta gai osagarriak barne-merkatuak hornitzen zituen (altzairu berezi, produktu kimiko edo kolonietako produktu batzuk izan ezik), eta barne-merkatu horri erantzuteko manufakturatzen ziren. Armak, damaskinatuak, alpargatak eta kontserbak, berriz, salbuespena izan ziren, nazioarteko merkatuetan ezohiko proiekzioa izan baitzuten.

Beraien lanerako iturri ugari erabili dituzte Catalán eta Mugartegi irakasleek. Besteak beste, Foru Ogasunak, probintziako kontribuzio oinarria ekonomiaren eta industriaren hedapenera egokitzeko eta, era horretara, kupo berria negoziatzeko, probintziako enpresei helarazi zien galdeketako datuak (3.000 enpresak bain gehiagok erantzun zuten) erabili dituzte; industria erroldak, bereziki 1860koa, 1908koa eta 1915ekoa, eta Merkataritza Erregistroko datuak ere bai.

Probintziarik industrializatuenetakoa

Industria errolden eta merkataritza erregistroen azterketa bateratua egin ondoren, egiaztatu dute Gipuzkoak XIX. mendean utzi ziola ola eta armagintza nagusi zituen probintzia izateari, modernizazio prozesu bati ekiteko. Horren ondorioz, XX. mendearen lehenengo herenean Espainiako probintziarik industrializatuenetakoa izatera heldu zen.

Isabel Mugartegui eta Elena Catalán.
Isabel Mugartegui eta Elena Catalán. / UPV/EHU

"Aduanak kostaldera eramateak, siderurgia tradizionalaren krisiak eta monarkiaren politika protekzionistak Euskal Herriko esparru geografikoa gainditzen zuen barne-merkatu erakargarria garatzen lagundu zuten. Merkatu babestu hori zabaldu izanak eskaera ziurtatzen zuen. Eskaintzaren ikuspegitik, kapital finko merkea eta asmakuntza hidraulikoak erabiltzen zituzten jarduerak lehenetsi ziren", diote. Nobleziaren "eginkizun erabakigarria" ere nabarmendu dute. Izan ere, "bere azpiegiturak ahalik eta ongien erabiltzeko bidea aurkitu zuen, industria berriak horietan instalatzeko aukera emanez". Lurrunaren ordez uraren indarra eta, aurrerago, hidroelektrizitatea baliatzeko ohitura ere ordukoa da, eta horri zor zaio Gipuzkoako industriaren ezaugarrietako bat: ia industria bakoitzak bere zentrala izatea, alegia.

"Nobleziak bere azpiegiturak ahalik eta ongien erabiltzeko bidea aurkitu zuen, industria berriak horietan instalatzeko aukera emanez"

Enpresa berriei bultzada emateko behar zen kapitala, baina, ez zen bertako enpresa-jabeetatik iritsi, Frantziako teknikariekin eta merkatariekin bat eginda, Espainiako merkatu hasiberrian finkatu nahi zuten 'industriako' teknikarietatik eta merkatarietatik baizik. Horrela, lehenbizi kontsumo-ondasunen industria txiki bat garatu zen, abian jartzeko ekipamendu tekniko eta finantza-baliabide gutxiago behar baitzituen.

Hortik abiatuta, adar berriak sortu ziren industrian, besteak beste, papergintza eta zementugintza, eta Estatuko merkatuan lehenak izatera iritsi ziren. Bigarrenez, metalurgiaren sektoreak berak eraldatu zuen siderurgia, eta atzeratuta eta gainbehera zetorren industria merkatuaren eskaera berrietara azkar egokitu zuen. Horrek guztiak eragin handia izan zuen hazkunde ekonomikoan, eta modu argian islatu zen XX. mendearen lehen herenean.

Izaerari eutsi

Elena Catalánek gogoratu bezala, "Lehen Mundu Gerraren testuinguruan eta gerraren ondoren, eredu tradizionalek baino malgutasun handiagoa eta diru gehiago eskaintzen zuten inbertsio berriei zabaldu zitzaien atea, baina familiako edo bertako izate hori galdu gabe. 1916tik aurrera sozietate anonimo asko eratu baziren ere, Gipuzkoako enpresaburuek sustatu zuten ekonomiaren garapena, bai ezagunak zituzten esparruetan, baita ere berriak ziren eta etorkizun handia zuten beste batzuetan ere".

"Lehen Mundu Gerraren testuinguruan, eredu tradizionalek baino malgutasun handiagoa eta diru gehiago eskaintzen zuten inbertsio berriei zabaldu zitzaien atea"

Hala ere, egin duten azterketak agerian utzi du Gipuzkoako enpresa-egitura aldatu egin zela. Ondo ezagutzen zituzten jardueretan murgiltzen ziren inbertsiogile txiki asko izatetik, antolatuagoa eta konplexuagoa zen beste egitura batera igaro zen, "negozio elektrikoak edo finantzarioak ere barne hartzen zituena, ekimen eta dinamismo handia erakutsiz".

Liburuan 1923-1924ko Industria Ekoizpenaren Erroldako datuak jaso dira, eta erakusten dute orduko industriak oraindik "heldutasun eza agerian uzten zuten ezaugarriak zituela". Heldutasun falta hori igartzen da inbertsio-formuletan, energia hidraulikoari eta eskulan intentsiboa eskatzen jarduera tradizionalei (ehoketa, metalurgia, zerrategiak…) lotuta jarraitzean. Baina, hala eta guztiz ere, "ur-baliabideak eskuratzeko erraztasunari esker, elektrizitatea indartsu sartu zen eta sektore gehienak modernizatu ziren". Erabakigarria izan zen, egileen ustez, "banaka edo taldean, zentral hidroelektrikoak lantegian bertan integratu izana".

Antolaketa 'kolaboratiboa'

'Gipuzkoa industrial (1886-1924)' liburuaren egileen hitzetan, Gipuzkoako industriak enpresa txikiaren eta ertainaren esparruan hazten eta dibertsifikatzen jakin zuen, barneko merkatu babestuak eskaintzen zizkion negozio-hobiez baliatuz. "Probintziaren ezaugarri fisikoak mesedegarriak izan ziren enpresak geografikoki taldekatzeko eta elkarte-harremanak gertuko inguru batean sendotzeko. Horrek ekarri zuen gaur egun ere Gipuzkoako ereduaren ezaugarrietako bat den industria barrutiak sortzea", diote.

Industria-multzo horietan gizarte kapitak handia izatea mesedegarria izan zen, egileen ustez, sektoreen arteko kapital-transferentziarentzat. Horrek, hain zuzen, industria txikiei proiektu kolektiboetan parte hartzeko aukera eskaini zien; "beste testuinguru batean ezinezkoa izango zen lehiakortasuna lortzea" ere bai. Hortaz, "kolaboratiboa" deitu daitekeen enpresa eredua sortu zen.

Bi sektoretara iritsi zen batez ere inbertsioetan egindako ahalegina: papergintzara eta metalurgiara. Bi sektore horiek aritu ziren 20ko hamardakan Gipuzkoako industriaren hegemonia lortzeko lehian. Papergintzak "kapital eta energia ugari behar zituen, eta Espainian Papelera Españolak eratu zuen karteleko kide izateak baldintzatzen zuen" arlo horretako jarduna. Hala eta guztiz ere, Gipuzkoako papergintzak nortasun propioa zuen, "paper berezietan, kartoietan eta enbalajeetan espezializatu baitzen". Metalurgiak, berriz, Antzinako Erregimeneko manufaktura-industriaren lekukoa hartu zuen. Modernizatu eta eskakizun tekniko eta energetiko eta eskaera berrietara egokitu zuen. Gipuzkoako langileen % 30i lana ematera iritsi zen sektorea. Gehienak ziren lantegi txikiak, familia edo kolektibo jakinei lotuak. Deba haranean zehar barreiatu ziren batik bat, eta XX. mendean Gipuzkoaren ikur izatera iritsi zen espezializazio produktiboa finkatu zuten.

Liburuak erakusten du, halaber, lehen iraultza industrialean aitzindari izandako zenbait enpresaren gainbehera, eta bigarrenari lotutako beste zenbaiten goraldia. "XIX. mendean gailendu zen elikagaien industriak eraldatzea eta dibertsifikatzea lortu bazuen ere –likoreak eta irin-, txokolate- eta kontserba- lantegiak–, ez zuen lortu industrian ordura arte izandako garrantziaren gainbehera geldiaraztea. Gauza bera esan daiteke ehungintzaz. Hori Gipuzkoako merkatuaren eskaerari erantzutera bideratu zen, alpargatagintzaren edo jantzigintzaren kasuan izan ezik. Beste aldean, eraikuntzarako materialek, bereziki Portland zementuak, petrolioaren fintzeak edo destilakinek, etorkizuneko apustua zirela erakutsi zuten, baita Espainiako industriaren esparruan ere, eta ibilbide erabat berritzaileari ekin zioten", adierazi du Elena Catalán irakasleak.

Temas

Euskera

Contenido Patrocinado

Fotos

Vídeos