«Poesiaren historian geldituko da Xabier Lete»

Bere erara egindako bi antologia argitaratu ditu azken asteotan Koldo Izagirrek./SARA SANTOS
Bere erara egindako bi antologia argitaratu ditu azken asteotan Koldo Izagirrek. / SARA SANTOS

Antologia banatan, oraindik argitu eta nabarmentzeko asko duten Rosalía de Castro eta Xabier Lete poeten lanak bildu ditu Koldo Izagirre idazleak

N. AZURMENDI

"Kontrabandista, txaluparia, mugalaria...". "Material bat pasatzen duena" da, Koldo Izagirreren hitzetan, antologiagilea. Era askotakoak egin daitezke antologiak: akademikoak, ez horren akademikoak, garai edo gai bati buruzkoak, autore jakin batean zentratuak... "Antologia hitzarekin normalki ulertzen dena da aro bat, edo gai bat, eta aro horretako edo gai gorren inguruan aritu diren autoreak hartzen dira aintzat. Halako garaiko autoreak, edo autore suizidak, feministak... Edo poesia eta hiria, poesia eta zuhaitzak, erresistentziako poesia... Ikuspegi zabal bat eskaintzen dute, eta historiaren aro bat finkatzen dute. Antologia bat aldi berean da objektua, besteren baten materiak bat dakarrelako, eta subjektua, eragin egiten duelako, baita nahi gabe ere", dio Izagirrek

Autore bakarrari emandako antologiak ere badaude, jakina, eta horietako bi ekarri ditu berak, segidan. Bi autore oso ezagunei erreparatu die, Rosalía de Castrori (1837-1885) eta Xabier Leteri (1944-2010). Begirada angelu eta toki ezohikoetara bideratu duenez, baina, haien ikuspegi berri edo, behintzat, aurrekoekiko osagarriak ekarri ditu. Rosalía de Castroren zenbait poema hautatu, euskaratu eta Susa argitaletxearen 'Munduko Poesia Kaierak' bildumaren barruan jarri ditu plazan. 'Elurra ikusi dut' (Elkar) antologian, berriz, Xabier Leteren ia berrogei urteko ibilbide literarioa jaso du.

–Askok buruan geneukan Rosalía de Castrorengandik urrun dagoen Rosalía bat aurkeztu diguzu.

–Lehenik eta behin, zor bat kitatu nahi nuen, eta Rosalía euskarara ekarri. Literatura galego asko itzuli da, baina guztien ama falta zitzaigun. Bada Rosalía multiple bat, eta behar zen deskubritzea zen bezalakoa. Hori zen nire helburua, eta hori izan da egin dudan operazio mingarria. Baditu oso ezagunak diren poemak, baina ezezagunagoa den hori nahi nuen ekarri euskarara, antologietan azaldu ere egiten ez den hori. Batez ere bere alderdi sozial benetakoa, ez bakarrik Galizia martiri eta abandonatu horren kantu melankolikoa, baizik eta errabia, errebeldia, emakume bezala sufritu zuena... Antologia egiterakoan oso kontuan izan ditut alderdi horiek. Gai askotan, 'avant la lettre' izan zen: suizidiorako eskubidea aldarrikatu zuen Jainkoaren aurrean; bortxaketa baten historia kontatu zuen... Bazeukan alderdi feminista, alderdi intimoa, alderdi soziala. Gero, ez zuen bizimodu gozoa izan, senarrak ere ez zion bizimodu onik eman.

–Lan bikoitza egin duzu Rosalía de Castrorekin. Poemak hautatzeaz eta taxutzeaz gain, zeuk euskaratu dituzu. Zer egin zenuen aurrena?

–Ez dut ordena jakin batean egin. Poemaren batzuk aurretik itzuliak neuzkan, eskariz, baina ez nengoen oso konforme eta berriz errepasatu nituen, jardunean aritu nintzen eta azkenean asko landu ditut. Bere obra ere zatika ezagutzen nuen, eta hori ere osorik errepasatu behar izan nuen, poemak hautatuz, itzuliz... Dena batera joan dela esango nuke.

–Rosalía de Castroren kasuan alderdi ezezagun horien adierazle diren poemak jaso dituzu propio. Leterenean zabalago jokatu duzu. Haren ibilbide osoa hartu duzu aintzat, kanta letrak eta poemak nahastuz. Dena da lan poetikoa?

–Nik hala uste dut. Eta ez naiz bakarra. Leteren kanta letrak lehenago ere publikatuta daude liburu gisa. Berak ere onartu zuen kantuak ez balira bezala tratatuak izan zitezen. Esate baterako, irrati ofizialetan-eta aski abandonatuta dauden kantu horiek ezagutzen ez dituzten irakurle gazteek irakur ditzaten poemak bezala. Gazteek ez dute kantagarri bezala irakurriko, ze ez dituzte doinuak ezagutzen, irakurriko dituzte poemak bezala, eta interesantea da hori ere. Nik uste dut Lete izugarrizko letrista zela.

-Bob Dylan edo Leonard Cohenen estiloko autorea?

-Bai hori da. Leteren kasuan ere dena da bat. Eboluzio bera ikusten da kantetan eta poemetan. Liburuan ez dago akaso Lete oso bat, baina bai Lete koherente bat.

–Testuen arteko loturak eginez proposatu dituzun irakurketa-ibilbide ugariek erakusten dute konstantea ere bazela gaietan, tonuan, irudietan…

–Liburua kronologikoki aurkeztua dago baina, bai, nahi duenak 'nabigazio' hori egin dezake. Badu alderdi eskolar moduko bat, teledirigitu egiten du nolabait irakurlea, baina iruditzen zait oso interesantea dela osotasunaz jabetzeko, poetaren buruak nola funtzioantzen duen ikusteko…

–130etik gora kanta eta poema horiez gain, liburuak badu atal oso argigarri bat Lete ezagutzeko eta interpretatzeko, 'Bederatzi puntuko bat Xabier Leteren oroiz'. Hor bazeneukan Lete santifikatzea, baina ez dituzu ezkutatu pasarte ilunak.

–Alderdi ilunak denok dauzkagu bizitzan, edo eduki genitzake. Idazleen edo kantarien biografia pertsonalak ez dira interesanteak; pertsonalak dira, tokatu daiteke bat bestea baino abentureroagoa, baina hortik aurrera... Niri gehiago interesatzen zait biografia literarioa, eta horretan saiatu naiz Lete konprenitzen.

–Biografia literarioaz ari nintzen, Felipe Arrese-Beitia saria irabazi zuen 'Zentzu antzaldatuen poemategia' liburuan Rainer M. Rilkeren eta Carles Ribaren zenbait poema plagiatu izana leporatu zioteneko hartaz. Zergatik eta nola heldu diozu pasarte horri?

–Nola ulertu Lete ondoen? Nola egin nezakeen nik idazlearen, Lete poetaren defentsa edo aurkezpen txukuna? Bere alderdi ilun hori, pasarte triste samar hori, aipatuz eta ulertzen saiatuz. Azaltzen ez badut eta konprenitzen saiatzen ez banaiz, bide ematen dut zurrumurruekin-eta jarraitzeko. Ez zait interesantea iruditzen inor akusatzea, batez ere hilda dagoenean. Zer egin behar dut? Tranpa egin zuela esan edo ezkutatu? Ahalegindu gaitezen zerbait gehiago ulertzen.

–Egin zuen tranpa?

–Bai, lehiaketa batera presentatu zen bereak ez ziren poema batzuekin, eta nik esan dezakedan neurrian ez zen izan jolas literario bat. Hori esan behar da, eta ulertzen saiatu. Agian ez dago ulertzeko modurik, baina zer edo zer gertatu zen, gertatu zitzaion. Lagungarria izango litzateke biografia pertsonala ezagutzea, ze egoeratan zegoen jakitea, soziologia pixka bat egitea... Pertsonen mugimenduak eta estropezuak ulertzeko, asko laguntzen du fokoa zabaltzeak eta entornoa arakatzeak. Gure kulturgintzaren eta gure mitoen egoeraz ere erakutsiko liguke zerbait. Ni epilogo horretan sartu nintzen a prioririk gabe, baina asmo garbi batekin: gauza batzuk esan behar dira eta kausak analizatu. Gainditu salaketa hutsaren eta morboaren fasea, idatzi ahal izateko Letez, bere argi-ilunetan, poesiaren bidetik. Poesiak inokulatutako gaitz baten biktima izan zen Lete. Eta bai, plagioa egin zuen, baina inposturarik ez, bi gauza desberdin dira. Inpostura da ez dagokizun rol bat hartzea. Letek ez zuen hori egin. Arriskua hartu zuen, baina bere ildoan jarraitu zuen, aurreko liburuetan markatuta zegoen ildo existentzialistan.

–Lete poeta askatu da, askatu beharko genuke, bere biografiatik?

–Bai, balio handiko gauzak daude bere obran, horrek inporta du. Honen gisako beste lan partzial mordoxka bat egiten denean, Lete poesiaren historian geldituko da, antologietan azalduko da.

–Kantari eta kantagile famak itzal handiegia egin al zion poetari?

–Publiko zabalari dagokionez, bai. Oso Letezalea izan daiteke bat kantu-jiran ezagutu dituelako haren kantak, baina baliteke poemen beste dimentsio hori ez ezagutzea. Gauza ezaguna da kantetarako letrak beherala ulertzeko moduan egin behar direla. Kantua pasa egiten da, eta ez dago memorizatzeko asti handirik. Konplexu samarra egiten badugu, letra ez da sartuko entzulearen belarrian. Berehalako ulertze hori lortzea, mezua rebajatu gabe, Letek egiten zuen moduan, sekulakoa da. Hor badago teknika bat, aldez aurretik hartutako erabaki bat. Beste alde batetik, sekula kanta izan ez diren Leteren poema asko dira oso kantagarriak erritmoaren, errimaren aldetik. Bestelakoa zen Lete, bazen bertsolaria, bazen aldi berean poeta, letragile ikaragarria...

–Nola egin zenuen testuen hautaketa?

–Dena jasotzea ezinezkoa izanik, denetik jaso nahi izan nuen. Dialektikoa ere nahi nuen, aldaerak ikusteko, nabigazio hori montatu ahal izateko... Azkenean ez dut uste traizio handirik egin diodanik. Gai nagusiak hor daude.

–Aurretik argi zeneuzkan, edo zerbaitek harritu zaitu?

–Hiru gai nagusiak –soziala, sentimentala eta existentziala– buruan neuzkan, dezente ezagutzen nuen aurretik, ez ninduen ezerk asko harritu nahiz eta besteren batzuk azaldu ziren. Sorpresa hartu nuen azken liburuarekin, eta pena aldi berean. 'Egunsentiaren esku izoztuak'-en garatzen hasia zen bide bat, Leterik onena azaltzekotan balego bezala...

–Lete garatuago baten atarian hil zen hortaz Xabier Lete?

–Bai, eta gainera salto handia eginez. Bere azken lanetan errekuperatu zuen hasierako Lete hura, baina askoz ere garatuagoa, beste hizkera batekin. Seriotasunarekin tapatu egin zuen gaietan eta tonuan zeukan melankolia, tristura, baina Lete triste hori oso interesantea da. Hori da bere aportazio nagusietako bat, nik uste.

Temas

Libro

Contenido Patrocinado

Fotos

Vídeos