«Guk abangoardia nahi genuen, gazte pedante eta petral batzuk ginen»

Ramon Saizarbitoria, Donostian, Urumea itsasoratzen den lekuan./F. I.
Ramon Saizarbitoria, Donostian, Urumea itsasoratzen den lekuan. / F. I.

Ramon Saizarbitoriak orain dela 50 urte idatzi zuen lehenbiziko nobela. Orduan ez zuen harrera berorik izan. Oso garai desberdinak ziren

FELIX IBARGUTXI

Ramon Saizabitoriak (Donostia, 1944) orain dela 50 urte idatzi zuen bere lehenbiziko liburua, 'Egunero hasten delako' eleberria. Liburuko azken hitzen ondoan ageri da data: «Friburgon, 1968ko apirilaren 25a». Dena dela, geroxeago publikatu zen, 1969an, eta Lur argitaletxearen bidez. Saizarbitoriak berak, Ibon Sarasolak, Arantxa Urretabizkaiak eta beste zenbaitek sortutako argitaletxean, hain zuzen ere. Liburuko istorioa ezaguna da: Gisèle izeneko emakume gaztea haurdun gelditu da eta abortatzea erabakitzen du. Halaxe, zenbait medikuren kontsultak korritzen ditu. Beste plano batean, gizon berritsu baten bakarrizketa ageri da. Bi plano independiente dira.

- Suitzako Friburgon idatzi zenuen nobela, ezta?

- Bai, hango pisu batean. Ikasle-pisu batean bizi ginen euskaldun batzuk, eta hantxe. Rafa Egiguren zegoen gurekin...

- Rafa Egiguren poeta, gero Txinan ibilitakoa?

- Bai, hura. Eta Luis Gorrotxategi, hura ere hernaniarra... Eta, bisitan, bi iheslari etorri zitzaizkigun: Matxain -orain irakasle dabilena unibertsitatean- eta Txato Agirre. Abortoaren gaia nondik nora? Aita Mutrikukoa nuen eta nik asko bizi izan nuen heriotza Mutrikun. Ezberdina zen Mutrikun eta Donostian. Hura arrantzale herria zen eta heriotzaren bat gertatzen zenean herri osoak lutoz bizi zuen. Behin, akordatzen naiz -ez dakit egia den- neska gazte batek bere buruaz beste egin zuela, eta haurdun zegoela. Uste dut hori izan zela bultzatu ninduena idaztera.

- Eta pentsatzen dut hasiera-hasieratik egin nahiko zenuela giro urbanoko nobela. Ordu arte sotana eta baserria ziren euskal letren munduaren erreferentzia nagusiak.

- Bai, horixe zen printzipalena; istorio urbanoa izan behar zuen. Guk nahi genuen euskara kalera ekartzea.

- Eta euskarari dotorezia eman, ezta?

- Hori da. Baserritarkeriari aurre egin nahi genion. Hori zen gu guztion helburu nagusia.

Gehiago

- Idatzi zenuen nobela eta Ibon Sarasolari bidali zenion.

- Koaderno bat zen, eskuz idatzia. Baina ez nion Iboni zuzenean bidali, postaz neska bati bidali nion, honek Iboni eman ziezaion. Ez nuen kopiarik gorde, nahiz garai hartan ez genuen konfiantza askorik postan; askotan galtzen ziren gauzak. Orain ez nuke egingo, ezta inondik ere. Uste dut ez niola garrantzi handiegirik eman egindakoari. Edozein modutan, literatura asko zegoen testu galduen inguruan.

- Nolako koadernoa zen hura? Testu garbia zen?

- Ez dut uste zuzen-zuzenik idatziko nuenik. Pentsatzen dut pasarteak lehenengo folio solteetan idatziko nituela, eta gero haiek koadernora pasa. Ibon Sarasolari esker publikatu zen. Bera erabakigarria izan zen.

- Ibon 'autoritas' zen zuentzat?

- Bai, Ibonek beti eduki du finezia bat, usaimena -eta horrelakoetan txistea egin ohi dut, sudurra ere galanta dauka eta-. Intuitiboa ere bazen, eta batez ere gauza batengatik estimatzen nuen nik asko: bazekielako bereizten gauza hortera eta hortera ez zena. Bazekien muga jartzen arinkeriaren eta gauza txukunaren artean.

- Beraz, Ibon Sarasolari esker.

- Beste lagun bati ere utzi nion koadernoa, eta ez zuen interesik agertu. Gero, nobela argitaratu zenean, ez zuen aparteko harrerarik izan. Soilik Xabier Gereñoren aipamentxo bat.

«Koadernoa postaz bidali nuen. Ez nuen kopiarik gorde, nahiz postan gauza asko galtzen ziren» «Nobela hau, gaztelaniaz izan balitz, ez zen inola ere publikatuko»«Arestirentzat, gu burges txiki xamarrak ginen. Hark errealismo sozialista gehiago ikusi nahiko zuen nobeletan»

- Garai hartan zer-nolako tradizioa zeneukaten zuek? Batetik, autore klasiko zaharrak; bestetik Txomin Agirre, Yon Etxaide, Loidi Bizkarrondo...

- Eta Txillardegi.

- Bai, Txillardegik bazeukan ordurako gauza bat publikatuta, 'Leturiaren egunkari ezkutua', eta aurrekoen aldean idazle oso ezberdina zen.

- Bai, existentzialista zen, urbanoa... Garai hartan harremana neukan berarekin. Belgikan zegoen eta idatzi egiten genion elkarri. Beste gauza bat, orduan puri-purian zegoena: zentsura. Nobela hau, gaztelaniaz izan balitz, ez zen inola ere publikatuko. Antonio Arrue euskaltzainari pasa nion, honen oniritzia jaso eta azkenean Ugartek baimena eman zuen, Arruez fidatuta. Ugarte hau zen Información y Turismoko delegatua Donostian, eta liburua irakurri gabe eman zuen baimena, noski. Batez ere 'gora Euskadi!'-ak eta horrelakoak axola zi-tzaizkien haiei. Pentsatzen zuten horretaz aparte euskaraz ezin zitekeela gauza oso arriskutsurik esan.

- Frantzia toki erakargarria izango zen orduan. Halako istorioa kontatu nahi zenuelarik, nobela ezin zenuen Euskal Herrian kokatu.

- Hemen egiten ziren abortoak, baina sukaldeko mahai gaineko aborto klandestinoak ziren, emakumea askotan hil egiten zelarik, infekzioengatik. Frantzia erakargarria zen guretzat bai, baina mundu osoarentzat zen erakargarri. Paris, mundu osoaren kulturaren epizentroa zen. Amerikarrak ere Parisa etortzen ziren 1970era arte. Parisko hiriaren dominazio tiraniko bat ere gertatu zen. Kalte ere egin zigun Sartre eta Simone de Beauvoirren tiraniak. Literatura oso berezia jarri zen modan eta askotan gehiegikerian erori ziren eta erori ginen. Muturreko ezkerraren eraginez, itsu egon ginen zenbait fenomenoren aurrean, adibidez Sobiet Batasunean gertatzen ari ziren gertaeren aurrean. Ondorioz, nire belaunaldiak bizkarra eman zion ingelesezko literaturari, eta liberalismoari. Nik Isaiah Berlin eta horrelako jendea beranduegi ezagutu nuen; hain itxita geunden Sartre eta enparauekin...

- Begi-bistakoa da zinearen eragina badagoela zure lehenengo nobela honetan. Bi plano ditu nobelak, bata gizon berritsu baten barne-bakarrizketa, bestea Gisèle protagonista nagusiaren inguruko gertaerak kontatzen dituena, eta atentzioa ematen du bigarren plano honek zer-nolako erritmo azkarrean egiten duen aurrera.

- Lotsa ematen dit esatea, baina nobela freskoa da, bai. Nobela horrek badu zerbait, beharbada galdu dudana urteekin (barreak). Astunago egin ote naizen... Eta freskotasuna, '100 metro'-rekin are gehiago. Nire lehenbiziko nobela honetan bada funtzionaltasun bat, gauzak esplikatu gabe adieraztea; interpretaziorik gabe. Gehiago da zerbait kontatzea modu arinean, tesitan sartu gabe.

- Azala nolatan egin zuen Alberto Corazón famatuak?

- Hor egon zen jende bat PCtik zetorrena, desengainatuta. Sinpatia handiz hasi ziren Euskal Herria ikusten. Euskara bera iraultzaile zela esaten genuen garai hura zen... Hemen ere bazen jendea PCtik atera eta Equipo Editorial sortu zuena, eta Visor poesia-bilduma... Alberto Corazón Madrilen bizi zen, Plaza Nagusian, hiriaren epizentroan. Familia onekoa zen eta gero Telefónicaren logoak eta zenbait bankurenak egin zituen. Orain margolaria ere bada. Anekdotikoki, esango dizut Durangoko Azokan pare bat urtetan edo, ez zigutela baimenik eman Lur argitaletxearen mahaia ipintzeko, eta Alberto Corazónek egin zigula urte baterako kartel bat oso ederra, «Lur, kultura herriarentzat» jartzen zuena. Kartel berde bat zen eta Durangoko hormetan itsasi genuen, eta udaltzainak atzetik eta gu ihesi. Ba kontua da kartel hori ez dela existitzen, ez dago ale bakar bat ere. Zer pena!

- Eta zer arrazoi edo zer aitzakia eman zizueten Durangon?

- Ez naiz akordatzen eta ez diot kontu horri buelta asko eman nahi. Akordatzen naiz urte batean Xabier Gereñok utzi zigula bere stand-aren zati bat. Sektarismoa beti eduki dugu gure artean.

- Gereño on-puska zen, eta hain txintxoa... azkenean gutxietsi egin genuen bere ekarria.

- Bai, kristaua zen. Pertsona ona, tolerantea. Asko maite zuen Aresti, adibidez, eta bazekien apreziatzen pertsonaren balioa, begiratu gabe akatsei edo desadostasunei. Orain gehienok ikasi ez duguna bazekien Gereñok egiten. Baina nik banuen harekin desadostasun bat. Gereñok nahi zuen euskarazko kultura herrikoia egin, gaztelaniaz egiten zenaren pare. Hark masa-kultura nahi zuen: berbena-kantak euskaratu, polizia-nobela irakurterrazak... Eta gu elitistago ginen, uste genuen euskarak abangoardia izan behar zuela; alegia, uste genuen abangoardiazko produktuak egin behar zirela, euskarari prestigioa emateko. Egia da Gereñorekiko mespretxu pixka bat egon zela; eta gu gazte pedante eta petral batzuk ginen.

- Lehen edizioko hitzaurrean, Ibon Sarasolak dio «euskal unibertsitarioentzat» dela liburua. Nik ez dut uste orduan irakurle potentzial asko egongo zenik.

- Bai, ez zegoen irakurlerik. Unibertsitaterik ere ez zegoen. Oraingo gazteek nekez uler dezakete zer zen hura. Gaizki gaudela esaten dugunean, ez dugu atzera begiratzen, ikusteko egin dugun bidea. Hala ere, garai hura oso erakargarria egiten zait, ez bakarrik gaztea nintzelako, baizik eta dena egiteko zegoelako, eta oso dibertigarria zelako lan egitea; eta gainera estimua jasotzen genuen. Euskaraz lan egiteak bazuen prestigioa, eta nahiz idazten zenuen liburuak gero irakurle gutxi eduki, ekarpen interesgarritzat hartzen zen. Eta orain iritsi gara egoera batera, non liburu bat argitaratzea problematikoa izan daitekeen, inflazioa baitago. Liburu-dendetan liburu gehiegi dago oraintxe.

- Gabriel Aresti laguna zenuten. Ezer esan al zuen liburu honetaz?

- Ez. Aresti oso bilbotarra zen, baina asko etortzen zen Donostiara eta gure taldean zegoen, nolabait. Nukleo hau existitzen baitzen bakarrik Euskal Herrian. Esango dute nahi dutena, baina Donostiako Gipuzkoa Plaza inguruan zegoen euskal mundua. Euskaltzaindia ere Gipuzkoako Diputazioaren babesean zegoen. Horregatik etortzen zen Aresti, baina harentzat gu burges txiki xamarrak ginen. Nik hizkuntza kontuetan sekula ez dut interes gehiegi izan, eta Arestik bai. Eta beste gauza bat: Arestik kon-tzientzia sozial handia zuen, eta errealismo sozialista gehiago ikusi nahiko zuen nobeletan, nire nobelatxoetan ikusten zena baino. Nik 'nouveau roman' maite nuen, eta ez dut uste alde horretatik Arestiren oso gustukoa izango nintzenik.

- Liburu hau bukatu eta, handik hilabete batzuetara Arantzazura azaldu zinen, Euskaltzaindiko euskara batua erabaki zuen batzar famatu hartara.

- Gogoratzen naiz Anbrosio Zatarainekin joan nintzen taxian, berak ordainduta, noski. Oso gizon jatorra. Kontxako Pasealekuan bizi zen, ingeniaria zen, kristaua hau ere. Eta oso tolerantea bera ere. Akordatzen naiz Villasante, Mitxelena, Zatarain... toleranteak izan zirela gurekin. Euskararen munduan zebiltzanek harrera ona egin ziguten gu bizardunoi. Nik hatxearen ikur horren pean jarri nuen neure burua, nahiz niretzat arazoa zen: ez nekien hatxeak non ipini behar ziren, baina Arestik hor militatzen zuen, eta aurrera. Batzar hartako oroitzapen bat badaukat: Lafitte zaharra, bere sotanarekin, nola esan zuen bestaldera begira ari baginen hatxearen alde, horregatik ez egiteko.

- Indarra hemen, Hegoaldean zegoelako.

- Hori da.

Contenido Patrocinado

Fotos

Vídeos