Hizkuntza santua

Xabierko gaztelua eraitsia izan zen XVI. mendean, Cisneros kardinalak aginduta. Oraingo eraikina XIX. mende bukaerakoa da. /AZANZA
Xabierko gaztelua eraitsia izan zen XVI. mendean, Cisneros kardinalak aginduta. Oraingo eraikina XIX. mende bukaerakoa da. / AZANZA

San Frantzisko‘ Xabier euskalduna al zen? Batzuek ukatu egiten dute. 'Navarrorum' erakusketan haren eskutitz bat dago, oso interesgarria

Felix Ibargutxi
FELIX IBARGUTXI

Abenduak 3, Euskararen Nazioarteko Eguna. Ospakizun hau, lehenbiziko aldiz, 1949an egin zen, Eusko Ikaskuntzak hala erabakita. Frankismo betean zegoen orduan Euskal Herria, eta festa Lapurdin, Nafarroa Beherean eta Zuberoan egin zen, eta baita Paris, Mexiko, New York eta urrutiko beste euskal komunitate batzuetan. Nolatan Eusko Ikaskuntzak halako eguna aukeratu? Xabierko San Frantziskoren eguna zelako, eta hura euskal hiztuntzat jotzen zutelako.

Beraz, hasi zen ospakizuna egiten, baina urteen poderioz poliki-poliki ahulduz joan zen; harik eta 1995eko munduko euskal komunitateen lehen kongresuan Uruguaiko ordezkaritzak egoerari aurre egin eta berriz ere Nazioarteko Eguna ospatzen hastea proposatu zuen arte. Handik lau urtera, 1999an, Eusko Jaurlaritzak eta Euskaltzaindiak ofizialdu egin zuten berriz ere ospakizuna.

1999ko ekainean, Eusko Jaurlaritzako Hizkuntza Politikarako sailburuorde Josune Ariztondok erabakiaren berri eman zuenean hedabideen aurrean, baieztapen irmoa egin zuen: Xabierko San Frantzisko euskal hiztuna izan zen. Baina Nafarroa eta euskara binomioa beti izan da eztabaidarako eta liskarrerako zelai aproposa. Bada jendea esaten duena santua euskalduna izan zela eta bada hori ukatzen duena.

Oraintxe, Nafarroako Artxibo Orokorrean, badago 'Navarrorum' izeneko erakusketa, euskarak Nafarroan historian zehar izan duen presentziari buruzkoa. Badaude bertan erromatarren garaiko idazkiak, harrian eginak, badaude IX, X eta XI. mendeetako testigantza idatziak ere... eta hantxe dago San Frantzisko Xabierkoaren eskutitz famatua ere.

1544ko eskutitz batean –Indiako Konchatik bidalia– santua kexuka ageri da aspaldian ez duelako emaitza onik lortu bere misio-lan horietan. Halako batean, hau dio gaztelaniaz: "Eta nik haiei ulertzen ez nienez, ezta haiek niri ere, haien berezko hizkuntza malabarera baita eta nirea, berriz, Bizkaikoa (...)". Zehazki, esaten du "vizcaína" dela bere hizkuntza.

Jatorrizko testua, 1544koa, galdu egin zen, eta gorde direnak testu haren kopiak dira. Iruñean ikusgai dagoen kopia oso zaharra da, jatorrizkoaren garai bertsukoa. Gaztelaniaz dago hau ere, eta printzipioz kopia fidela da.

1544eko urtarrilean idatzi zuen santuak eskutitza eta udazkenean iritsi zen Portugalera. 1551z geroztik, testu haren hainbat kopia publikatu ziren, eta zorioneko pasarte horretan hitz hauek erabiltzen dira: jeneralean, 'bizcaina', 'bizcayna' eta 'viscayna'. Baina 1639ko kopia batean bi esamolde hauek ditugu: 'bascuença' eta 'celtiberica, vulgo vazquenca'.

Jakina da XVI. mendean, Gaztelan eta beronen eraginpeko lurraldeetan, "lengua vizcaína" esaten ziotela euskarari. Beraz, itxura batean esan liteke santuak euskal hiztuntzat hartzen duela bere burua. Baina bada jendea gutun hori nahikoa frogatzat hartzen ez duena, argudiatuz "hablar en vizcaíno" beste gauza bat dela: gaztelaniaz egitea euskal kutsuarekin. Siglo de Oro-ko idazleek sarri utzi zuten barregarri euskaldun jendea, kutsu hori zela eta.

Urrutira joan gabe, aurten bertan, Nafarroan jaio eta aspalditik Donostian bizi den Javier Mina idazleak 'Tras las huellas de san Francisco Javier en Asia, un viaje al Extremo Oriente' bidaia-liburua plazaratu du, eta kazetariaren aurrean –egunkari honetantxe– hau adierazi: "Ez dago frogarik esateko euskaraz egiten zuenik".

Iruñeko 'Navarrorum' erakusketako komisarioa Peio J. Monteano historialaria dugu. Honek guztiz kontrako iritzia du. Hau adierazi dit: "San Frantzisko Nafarroako erresumako eliteko kidea zen –aita Nafarroako Erret Kontseiluko presidentea izana zuen– eta elite horrek bazekien euskaraz. Agintari jende horrek ez zuen euskaraz idazten, baina euskaraz mintzo zen".

Monteanok gogorarazi duenez, santuak "unibertsitate mailako ikasketak egin zituen eta bost hizkuntza ezagutzen zituen gutxienez: euskara, gaztelania, frantsesa, latina eta portugesa. Ordurako gaztelania oso sartua zegoen gure santua jaiotako alde horretan, Zangotzan, baina euskaraz ere egiten zen. Zer gertatzen da? Ez dagoela euskarazko testurik administrazioko hizkuntza gaztelania zelako, baina hitz egin, hitz egiten zen. Mikel Belaskok Zaragozako artzapezpikuaren agiri bat erakutsi dit, 1555ekoa, oso-oso argigarria; honela dio: 'Y conforme esto, el río Aragón los divide en la lengua vizcaína o vascongada… Sangüesa vizcaíno, Sos aragonés y así hasta Tudela'".

Temas

Euskera

Contenido Patrocinado

Fotos

Vídeos