Dunkerquen nor, Dunkerquen nola

'Dunkerque' filmeko irudi bat./EFE
'Dunkerque' filmeko irudi bat. / EFE

Ika-mika dabiltza batzuk eta besteak Christopher Nolanen ‘Dunkerque’ filma estrenatu zenez geroztik. Ez bide da zuzena ez gerra aldetik, ez genero aldetik, ez arraza aldetik, ez Historia aldetik, ez politika aldetik. Baina, zuzena behar al zuen izan?

Begoña del Teso
BEGOÑA DEL TESO

Azken kreditu tituluetan filmak harro dio benetako 70 milimetroko zeluloide garbian errodatu dutela. Errodatu baino gehiago: ez muntaketan ez posprodukzioan ez dute digitalizazioa erabili. Harrotasun hori umiltasun bilakatzen da bigarren ohar batean, non argitzen den benetazko gerta gertaeretan oinarritua izan arren gure karteldegian pareko gutxi duen film honek fikziozkotzat duela bere zeluloidezko arima.

Askok eta askok ez omen dituzte irakurri azken lerro horiek. Jo eta fuego jardun dute, dihardute eta jardungo dute filmean dauden ustezko akatsen kontra. 'The Times of India' egunkaria kexu agertu da pantailan ikusten diren soldadu britainiar guztiak zuriak direlako. Ez da Indiako seme bakar bat antzematen. Bombayen darabilzkiten datuen arabera, ordea, Bigarren Gerratean Dunkerqueko hareatzetan pilatu ziren guda partaideen artean 2.500 indiarrak ziren. Non daude? galdetzen diote haserre biziz zuzendariari.

Baina ez dira indiarrak azkeneko 'Batman' burutu zuen zinegileak mindu dituen bakarrak. Ez. Estatu Batuetan ere egin dute erreklamazioa: Ez dago soldadu beltzik! Ez dago emakumezkorik!

Frantzian ere, haserre bizian: 'Le Monde' egunkarian, Jerome de Lespinois historiagile militarrak Nolanek ez dituela, bide, zientoka soldadu frantziarren sakrifizioa, nekea eta esfortzua omendu. Zertan sakrifizioa? Eta esfortzua, zertarako? Kontu historikoa da: 40.000 Frantziako soldaduk babestu zuten ingelesen erreskatea. De Lespinoisen alde idatzi dute 'Le Figaro'- eta beste hedbaide batzuetan.

Gerra-historialariak ere kexu edo bederen galdezka: zergatik filmak ez du aztertzen, plazaratzen sikiera oraindik ere ikerlariak harritzen dituen Hitlerren erabakia? Milaka, milaka etsai zituen kaian, hondartzetan harrapaturik. Ihesbiderik ez. Mantxako Kanalaren beste aldera eramango zituen itsasontzirik ez. Aterperik ez. Luftwaffeko hegazkinek bonbaz akabatuko lituzkete erraz asko. Irtenbiderik ez zuten 300.000 soldadu horiek. Armarik ez. Esperantzarik ez. Beraz, zergatik ez zituen Hitlerrek zapuztu/txikitu/suntsitu? Ba al zuen ezkutuko estrategiarik? Inork ez daki, baina bere jeneralek jaso zuten aginduak zera zioen: "Gure tankeak Dunkerquetik hamabost kilometrora geldiaraziko ditugu, ezinekoa baita akorazatuak Frandriako zingirietan barna ibiltzea". Hitz horiek irakurri zituenean, Von Thoma jeneralak ozen esan zuen, "alferrik da astakirten batekin eztabaidan aritzea". Führerren erabaki horrek, sinestu ala ez, nazien porrota eragin zuen…. Bost urteren bueltan.

Goiko argazkian, soldatu britainiarrak 1940ko irailean. Erdian, tropa alemaniarrak fronteriari eutsi nahian. Behekoan, ontziratzea Dunkerquen. / H. Hoffman/Reuters/Kosmos

Denek erreklamatzen diote zeozer 'Dunkerque' filmari. Denek nahi dute pantailan ikusi gertaeraren inguruan daukaten irudia. Pentsakera. Ezinegona. Barruan darabilzkien mamuak. Sendatu gabeko zauriak. Gaur egungo gizartearen duda, muda, ardura guztiak. Baina ba al du film batek horrenbesteko erantzukizuna batzuekin eta besteekin? Hortxe kakoa. Hortxe erantzunik gabeko galdera.

Kontatu nahi al zuen Nolanek hondartza horietan gertatu zen guztia? Erreskate horren alde militarra? Estrategia guztien porrota? Ez dut uste, ez. Kontatu nahi duena zera da: beldurra, itxaropenik eza. Hotza. Bizirik irauteko borroka gordina, basa, gogorra, garratza. Islatu nahi du sutan den itsasoa. Isiltasuna. Maite du Nolanek hitzik ez zuen aspaldiko zinemagintza hura. Nabaria da maitasun hori gaurko film berean. Ez da sobrako hitzik. Aktoreen lana ere oso gartxua da, apaindurik gabea.

Egia, beltzik ez da agertzen. Ezta indiarrik ere ez. Emakumezkorik ez. Baina egia ere filmak ez dituela hor ziren 300.000 lagun filmatzen. Egia ere Bigarren Gerratean emakumerik ez zela izan frontean. Bai, Stalingradon bai. Bai. Sobietar Batasuneko Hegazkintzan izan ziren hainbat emakume piloto. Sobietar Batasunean. Ez Royal Army Forcen.

Ez, Frantziako Armadarik ez da agertzen. Ezta Dunkerqueko biztanlerik ere. Ezta Alemaniako akorazaturik ere. Zergatik? Zuzendariaren erabakia, besterik ez. Filmak badu beste indar bat etsaia ez baduzu ikusten. Ez etsairik, ez zu laguntzera etorriko denik. Bakardadea, hilurren denaren aurrean den huts beltza. Aurrea, hutsa. Atzean, somat u bai baina ikusten ez den Herioa.

Filma ez da akatsik gabea. Bukaeran irakurtzen den Churchillen diskurtsoa sobran izan leike. Ez du zentzu askorik. 'Patriotero' samarra dirudi gure gaur egungo aberri guztiekiko mesfidantza kontutan hartzen badugu… Ados, litekeena da 'Dunkerque' osoa ez izatea kategoriakoa, baina ezin zaio eskatu gu kezkatzen gaituen horri guztiari erantzuna ematea. Historia benetakoa jakin nahi duenak jo dezala artxibategietara. Ea hor egia aurkitzen duen. Orain jakin badakigu nortzuk idatzi izan dituzten Historiaren hainbat atal, nortzuk eta zein asmorekin. Zeintzuk bazterretan utzita.

Emakumezkorik ikusi nahi duenak, gerraren atzealdera jo beharko du. Zinema bere maiestate ia osoan dastatu nahi duenak, berriz, murgildu beharko du sortzaileak filmaturiko plano zabal zabal horietan. Edo bere burua estutu planu motz eta klaustrofobikoetan.

Zinemak ez du zertan oraindik azalpen zuzenik ez duten hainbat giza gertaera beren osotasun itogarrian azaldu. Are gutxiago jakinda, kostata eta minez ikasi dugun bezala, osotasun horrek ezingo duela inoiz osoa eta benetazkoa izan.

Temas

Euskera

Fotos

Vídeos