«Baserriaren kontzeptu hori giltzarri izan da euskaldunontzat»

Landa paisaia eta arkeologiaz ari da egiten doktore-tesia Josu Narbarte./F. I.
Landa paisaia eta arkeologiaz ari da egiten doktore-tesia Josu Narbarte. / F. I.

Josu Narbarte historialariak 'Baserria eta euskal nekazaritza arkeologiaren ikuspuntutik' hitzaldia egin du Aranzadiren XVI. Arkeologia Jardunaldietan

FELIX IBARGUTXI

Josu Narbarte Hernándezek (Irun, 1992) hitzaldia egin zuen asteazkenean San Telmo Museoan, Aranzadik antolatutako hamaseigarren Arkeologia Jardunaldien barruan, izenburu honen pean: 'Baserria eta euskal nekazaritza arkeologiaren ikuspuntutik'. Artearen Historia ikasi zuen Euskal Herriko Unibertsitatean eta doktore-tesia prestatzen ari da landa paisaia eta arkeologiaz. Juan Antonio Quirós arkeologoa eta Eneko Iriarte geologoa ditu zuzendari. Bestalde, EHUko Ondare eta Paisaia Kulturalen gaineko Ikerketa-Taldeko (GIPyPAC) kide da.

– Zu iaz hedabideetan azaldu zinen, Aizarnan egindako indusketa arkeologikoa zela eta. Erromatarren garaiko aztarna batzuk azaldu ziren, ezta?

– Bai, herriaren erdigunean egin genuen indusketa, erretore-etxearen atzeko aldean. Elizatik hogeita hamar metrora. Metro bateko sakoneran egurrezko egitura bat azaldu zen, erreta, eta zeramika pusketa batzuk ere bai. Datazioa egin eta jakin dugu Kristo aurreko 50. urte eta Kristo ondorengo 25. urte bitartekoa dela gutxi gora-behera.

– Esan daiteke Aizarnako herria erromatarren garaian jaio zela?

– Ez. Hori jakiteko, askoz indusketa gehiago egin beharko lirateke, eta aztarnak, beharbada, gaur egungo eraikuntzen azpian daude. Guk zorte handia izan genuen: aukeratu baratze bat, hasi industen eta aspaldiko aztarnak topatu! Aizarnatik gertu Amaldako kobazuloa dago, han ere azaldu ziren erromatarren txanpon batzuk, baina herriaren sorrera ezagutzeko datu gehiago behar dira.

– Beraz, zure ikerketa-gaia zabala da: landa paisaia eta arkeologia.

– Orain landa paisaia urruti gelditzen zaigu, baina duela gutxi arte gizartearen parte handi bat landatik bizi zen, nekazaritzatik edo abeltzaintzatik.

– Eta landa paisaiaren erdian baserria daukagu.

– Baserriaren kontzeptu hori giltzarri izan da euskaldunontzat. Oraindik ere, urteko egun jakin batzuetan, baserritar janzten gara. Hitzaldian argazki batzuk erakutsi nituen, erakusteko gure pentsakeran baserriak duen garrantzia. Adibidez, Baztango pabiloi batzuk baserri itxurakoak, Izukaitz taldearen disko bat (baserria agertzen zen), 'Bizkaia' esnearen irudia (neska bat baserritar jantzita)… Baserriaren izaera indibidual hori asko azpimarratu eta ikertu da, baina orain nire proposamena da ikuspegia aldatzea: etxe eskalatik herri eskalara pasatzea. Eta Aizarnako lan horiek egin ditugunean herri osoa hartu dugu aintzat.

– Nolatan aukeratu zenuen Aizarnako herria?

– Besteak beste, haran itxia delako, endorreikoa. Bertan dinamika karstikoak nagusitzen direnez, erregistro sedimentarioak sortzeko eta kontserbatzeko aukera gehiago dituzu.

– Beraz, han Aizarnan hasi zinen paisaiari erreparatzen…

– Besteak beste, terraza batzuei erreparatu genien. Lur asko pilatutako bi soro, nolabait esateko. Bistan zen han lur mugimendu handiak egin zituela gizakiak. Indusketa egin genuen eta emaitza harrigarria izan genuen: Kristo ondorengo laugarren eta zazpigarren mendeen artean egindako lur mugimenduak ziren haiek. Jatorrizko lur-zorua 1,6 metroko sakoneran zegoen, eta 1,2 metroko sakoneran suaren arrastoak ageri ziren. Baliteke Aizarnako nekazari haiek Britainia Handiko haien teknika bera erabili izana: lehenbizi laborea erein, garia beharbada; gero lur gorria utzi; gero erre bertan ateratako landaredia; eta ondoren goldatu eta berriz ere laborea erein.

«Jovellanosek 1791n esana: etengabe garia, artoa eta arbia txandakatzen ziren hemen»

«Baserri izenak ez dira aldatzen, eta erraza da haien jarraipena egitea udal artxiboan»

– Hortaz, Aizarnan bazegoen nolabaiteko herri bat laugarren eta zazpigarren mendeen artean.

– Bai, herria Goi Erdi Aroan sortu zen seguru aski. Baina lehen berriak, lehen agiriak, hamalaugarren mendekoak ditugu. Baserri izenak ez dira aldatzen, eta erraza da haien jarraipena egitea udal artxiboan.

– Hamaseigarren mendean asko aldatuko zen paisaia, Ameriketako haziak ekarri zirelako.

– Orduan artoaren iraultza etorri zen. Artoak, lehenagotik zegoen beste labore baten izena hartu zuen, artatxikiarena. Hura ere udako zereala zen, artoa bezala. Beste gauza bat ikusi duguna: soroetan indusketak egin ditugunean, hamazazpigarren mendetik aurrera zeramika pusketak azaltzen zaizkigu. Badakizu zergatik? Orduan jendeak etxeko hondarrak botatzen zituen soro-lurrera, aberasteko, janari-hondarrak eta. Baina hondar haiekin batera etxeko lurrezko ontzi-pusketak joango ziren. Horrek adierazten du nekazaritza intentsiboagoa zegoela orduan.

– Hitzaldian kareari buruz mintzatu zinen baita ere.

– Aizarnan ikusi dugunez, hemezortzigarren mendetik aurrera erabiltzen da karea lurra aberasteko. Besteak beste, kareak harrotu egiten du lurra eta halaxe landareak errazago jasotzen ditu sustantziak. Badago Gaspar de Jovellanosen aipamen bat, 1791koa, Euskal Herriko nekazaritzaz: etengabe garia, artoa eta arbia txandakatzen ziren; ez mahastirik, ez zelairik. Eta, noski, erritmo horri eusteko ongarriak behar.

– Eta, esan zenuenez, hamazazpigarren mendetik aurrera ugaritu egin ziren baserriak.

– Hamaseigarren mendean itsasoak garrantzi gehiago zeukan. Baina hamazazpigarrenetik aurrera, handikiak hasten dira lurrak erosi eta etxeak egiten. Hitzaldian aldamenean neukan Alfredo Morazak esan zuena: handikiek inbertsio moduan hartzen dute baserria eta soroa. Herri-lurrak pribatizatzen hasten dira, baserri gehiago egiteko. Lehengo larre-tokiak soro bihurtzen dira. Asko aldatuko zen paisaia. Gatazkak etorri ziren, handik aurrera herri lurretako garoa, orbela eta egurra baserri gehiagoren artean banatu behar zelako.

– Esan zenuenez, landa paisaian aldaketa handiak gertatu dira.

– Adibidez, hogeigarren mendean industrializazioa etorri zen. Jende asko hasi zen lanean industrian. Bukatu ziren galsoroak eta baserri autosufizienteak. Ugaritu ziren zelaiak, behiak eta baratzeak, herritarrei jana emateko. Eta geroago, baserriak hustu ahala, zelaietan pinua landatu.

Temas

Euskera

Contenido Patrocinado

Fotos

Vídeos