Aralarko txabola zaharrena

Joxean Mujika arkeologoa, duela gutxi Aiatzioko txabolaren arrastoen ondoan. Harriek L moduko bat osatzen dute eta haren punta adierazten ari da Mujika/ F. I.
Joxean Mujika arkeologoa, duela gutxi Aiatzioko txabolaren arrastoen ondoan. Harriek L moduko bat osatzen dute eta haren punta adierazten ari da Mujika / F. I.

Kalkolito garaikoa da -baditu 4.700 urte- eta Aiatzio izeneko parajean aurkitu dute.Oraingo artzainen txabolen ondoan badaude Brontze Aroko eraikinak, VIII. mendekoak...

FELIX IBARGUTXI

Ordiziako gazta txapelketaren atarian gara. Iaz, Joseba Insausti gertatu zen irabazle, ordiziarra eta uda Aralarren ematen duena bere artaldearekin, txabola Esnaurreta izeneko parajean daukalarik. Insausti eta gaur egungo beste artzainak kate oso luze baten katebegiak dira, milaka urte bai baitira gizakia Aralarko larretokietara igotzen dela udaberrian bere ganaduarekin, izan ardia, izan behia, zerria edo behorra.

Orain dela urte gutxi aurkikuntza handia egin zuen Joxean Mujika arkeologoak: Kalkolito garaiko txabola baten aztarnak; orain dela 4.700-4.800 urteko bizitoki baten arrastoak. Aspaldi hasi zen unibertsitate-irakasle beasaindar hau Aralarko bazterrak miatzen eta artikulu asko publikatu ditu han topatutako aztarnei buruz; ezagunak dira, adibidez, Ondarren antzemandako harrespil edo cromlechak; eta ezagunak dira, halaber, arkeologo honek zenbait megalitotan egindako berreraikitze-lanak.

Mujikak topatutako Kalkolito garaiko txabola hori da, hain zuzen ere, Aralarko abeltzaintzari buruzko aztarnarik zaharrena. Jakina, horrek ez du esan nahi lehenago ere abeltzainik egongo ez zenik; orain dela 6.500-6.000 5.000 urteko lehenengo trikuharri horiek egin zituzten gizaki haiek ere ganaduzaleak ziren.

Txabola hori ez zen eraikin txikia, zazpi metro luze baitzen. Erdian su-tokia zeukan

2009an, Aiatzio izeneko parajean miatzen paseoan zebilela aztarna arrasto bila, L moduko bat osatzen zuten harri batzuk ikusi zituen Mujikak. «Aten-tzioa eman zidaten segituan, estratuek ezin baitute izan L tankerakoak toki horretan», adierazi dit. Harrien gainean loreak ikusten ziren, eta inguruan horrelakorik batere ez; horrek ere eman zion zer pentsatua. Aiatzio, berriz, Aralarren barru-barruan dago, Gipuzkoako partean, baina Igaratza eta Nafarroako mugatik aski gertu. Toki nahiko babesa da, hego aldera begira eta iparretik babestua, harkaitz baten kontra baitago.

Orain dela 4.700 urteko eraikin hori gizakientzako bizitokia zen, Aralarrera udaberri partean igotzen ziren abeltzainentzako bizitokia, alegia. Mujikak ez du uste bertan familia bakar bateko kideak biziko zirenik. Erdian su-tokia zeukan. Ez zen eraikin txikia, zazpi metro luze baitzen. Zimenduak harrizkoak zituen, paretak egurrezkoak. Bertan topatutako ikatz zatiei esker jakin ahal izan da zein garaitako eraikina den. Gipuzkoako Foru Aldundiaren laguntzari esker egindako indusketan beste aztarna batzuk azaldu dira: lurrontzi zati ugari, aizkora leundu bat, suharrizko tresnak...

Orain ohituta gauden irudia ardiena eta artzainena da, baina lehengo garaietan bestelako paisaia egongo zen seguru asko. Badira adituak esaten dutenak Euskal Herrian artzaintza XVIII. mendean indartu zela, eta ordu arte behia askoz ugariagoa zela. Mujikak uste du abeltzaintza mistoa egongo zela antzinako garaietan, eta zaila dela ganadu-mota batzuen eta besteen portzentajeak zehaztea gaur egun ditugun aztarna arkeologikoetan oinarrituz. «Ardiaren arrasto zaharrena, Gipuzkoan, orain dela 6.000 urtekoa da. Arkume baten hezurra aurkitu zuten Urnietako Marizulo koban. Eta Araban -Peña Larga, Los Husos...- badaude duela 7.500 urteko aztarnak ere».

Esan bezala, Aiatzioko txabola hau da Aralarko abeltzaintzaren aztarna zaharrena. Dena dela, historialariek uste dute hori baino lehenago ere egongo zirela abereak eta abeltzainak larre-toki haietan. Han horren ugari diren trikuharriek erakusten digute duela 6.000 urte ere paraje gizatiarra zela Aralar, eta, noski, gizakia bere abereekin mugituko zen batetik bestera. Paisaia ez zen oraingo bera izango, hala ere; seguru asko, askoz zuhaitz gehiago zegoen orduan. CSIC-eko Mónica Ruiz ikertzaileak espezie ugari identifikatu ditu: haritza, pagoa, gorostia, urritza, hagina...

Hasi prehistoriatik, eta historiako aro guztietan ibili eta bizi izan dira ganaduzaleak Aralarko bazter horietan. Lehen esan dudana: kate luze baten aurrean gaude. Joseba Insausti, Ordiziako txapela irabazi duen artzaina Esnaurreta izeneko parajean dauka txabola (Zalbibiko partean) eta, eraikin horretatik oso-oso gertu, duela 4.000-3.700 urte bitarteko (Brontze Aroa) bi bizitoki aurkitu zituzten, bata harkaitzaren kontra egindakoa, bestea egurrez egina, baina naturak eskainitako babes berezirik ez dun tokian eraikia. Aztarnen artean, zeramika apaindu batzuk, suharrizko tresnak eta ikatzak -hur azalak, besteak beste- aurkitu ziren. Handik oso gertu, 300 metrora, garai bereko, Brontze Aroko, hilobi-mota berezi bat industeko aukera izan zuten: Ondarreko zista.

Ordiziako gaztagile txapeldunaren txabolatik oso gertu ere, VIII. mendeko aztarnak aurkitu zituzten duela hogei bat urte. Tontor batean egin zuten indusketa arkeologoek. Zehatzago esanda, tumulu-txabola batean egin zuten lana. Suharri zati dezente topatu zituzten, baina zientzialariek uste dute Euskal Herrian eta inguruetan ordurako aski bukatua zeudela suharriaren industria eta erabilera, metala nahiko arrunta zelako. Topatutako hezurrei dagokienez, %87 txahal edo txekorrenak dira, ardi edo ahuntzenak %11, eta zerrienak %2.

fibargutxi@diariovasco.com

Temas

Euskera

Fotos

Vídeos