Akademia Erraria, XXI. mendeko erara berpiztua

Anjel Kruz Jaka eta Jorge Oteiza, 1995eko argazkian./ARESTI
Anjel Kruz Jaka eta Jorge Oteiza, 1995eko argazkian. / ARESTI

Foru Aldundiak astelehenean aurkeztuko du frankismo betean ideologia desberdineko intelektual eta herritarrak bildu zituen ekimenaren "etapa berria"

N. AZURMENDI

"Ideia politiko desberdinak baina irrika bera -euskal kultura goratzea- zuten euskal herritar zenbaiten jardueren batuketa izan zen Akademia Erraria", idatzi zuenLa Academia Errante izenarekin iragan mendeko 50 eta 60ko hamarkadan jardun zen taldeaz Pedro Gorrotxategik Euskonews aldizkari digitalean. 'Cultura y tolerancia. Significación de la Academia Errante' artikulu laburrak, hain zuzen, ondo zedarritzen du frankismo betean elkarrekiko errespetuari eta eztabaida askeari ezohiko tartea eskaini zien ekimen hura, jatorri, prestakuntza, pentsaera eta ofizio desberdinetako gizonezkoak bildu zituena.Emakumerik ez da agertzen ez argazkietan, ezta bileretan parte hartu zutenen izenak jasotzen dituzten zerrendetan ere.

Hura baino luzeagoa, osatuagoa eta berriagoa da Félix Maraña idazleak Auñamendi Eusko Entziklopediarako idatzitako 'La Academia Errante' artikulua. Biak bat datoz, eta gerora 'Akademia Erraria' euskarazko izenarekin bataiatua izan den hari buruzko gainerako lan eta iruzkinak ere bai, harrezkeroztik gutxitan ikusi den eztabaida askerako gunea izan zela nabarmentzean. Ez zuenez izan egoitza, egitura edota osaketa finkorik -zerbaitegatik esaten zioten 'errante', alegia-, zaila da datak, bilerak eta kideak zehaztasunez finkatzea, baina deigarria da ikustea nola garaiko zenbait izen handi -besteak beste, Koldo Mitxelena, Jose Migel Barandiaran, Jorge Oteiza, Julio Caro Baroja, Luis Martin Santos, Gregorio Marañon ere etorri zitzaien behin afaritara...- erakarri zituen ekimen hura prestakuntza akademiko formal handirik gabeko bi jakintsuk sortu zuten: Anjel Kruz Jakak (Zumarraga, 1914-2005) eta Luis Peña Basurtok (Donostia, 1909-1990).

Eskola umetan utzi zuen Jaka pertsona harrigarria izan zen. Karlista familian jaiotako nazionalista sutsua, Amaiur batalloian gudari igaro zuen Espainiako gerra eta, ondoren, 'batallón de trabajadores'-en bi urte eman zituen. Galtzaileen bandokoa zen, alegia. Irakurle amorratua ere bazenez, bere kabuz egin zen kultura zabal baten jabe, batez ere Historiaren alorrean. Ogibidez, berriz, rekadista izan zen, Zumarraga eta inguruko herrietako enkarguak egiten zituena. Ia egunero Donostiara ekartzen zuten joan-etorri haietan ezagutu zuen beste kezka batzuk zituen jendea, 1984 urtean Argia aldizkariakegin zion elkarrizketan kontatu zuen bezala.

Luis Peña Basurto, berriz, mendizaletasunetik iritsi zen historiaurrean eta etnografian aditua izatera. Euskara ikasteko liburu bat ere idatzi zuen, nahiz eta ezagunenak mendiari buruzkoak izan. Akademiako kiderik gazteenetakoa izan zen Luis Pedro Peña Santiago semeak bezala, kolaborazio ugari egin zituen hedabideetan, ikertzeaz, liburuak idazteaz eta zenbait zientzia elkarteko kide izateaz gain. Biek, baina, Donostian 2005 urtera arte zabalik jarraitu zuen Graphos mapa, bidaia-liburu eta bulegoko materiala saltzen zuen dendatik bizi ziren batik bat.

Elkarrizketa "atsegin eta ordenatua"

Bada, bi jakintsu haiek, rekadista bata eta dendaria bestea, Francoren garaiko giro itogarrian arnasa hartzea ahalbidetzen zuen gunea sustatu zuten, mahai baten bueltan gehienetan. 1955etik aurrera, maiztasun jakinik gabe, tokatzen zenean eta tokatzen zirenekin, hango bentan, hemengo jatetxean, hasi ziren elkartzen medikuak, artistak, idazleak, musikariak, abokatuak, sozialistak, komunistak, nazionalistak... Zertarako? Eztabaidatzeko, elkarrengandik ikasteko, iritziak trukatzeko, ekarpenak egiten saiatzeko, libre sentitzeko.... Felix Marañaren aipatu testuan jasotzen den Luis Peña Basurtoren hitzok (gaztelaniaz jatorrizko bertsioan) laburbitzen dute 'akademia' haren espiritua: "Gerra zibil ikaragarriaren ondorioz, eta gizarte-sedimentazio kaotikoaren fruitu gisa, inguruan genuen giro axolagabera eta etsigarrira baztertuak geundela uste genuen; baina eraikitzeko asmoaren bultzadekin, apatia orokorraren gainetik gailentzea lortu genuen, eta kritika inkoherentea eta ezereza elkarrizketa atsegin eta ordenatuagatik ordezkatu genuen. Gerrak indibidualista bortitz bihurtu gintuen, baina gu sozialak bilakatu ginen. Diziplina gabeak, arrazoiaren ordenari orpoz orpo jarraitu genion. Gure zaletasunak anarkikoak izan arren, metodoa onartu genuen. Gure ideia eta sinesmenetan heterogeneoak izan arren, koloreak alde batera utzi genituen gure laguntasunaz gozatzeko, eta Errenazimendu berri baten arrago sutsuan geundela sinetsiz gozatzen genuen."

Melitón Manzanasen mehatxua

Gozamenak ez zuen luzaz iraun, begiz jota baitzuen akademia errari hura urte askoan Donostiako Brigada Politiko-sozialaren buru izandako Melitón Manzanasek. Eta 1968an ETAk hil zuen Manzanas hura -atxilotuak ankerki torturatzeagatik ezaguna, besteak beste...- ez zen nolanahiko arerioa... Presioa jasanezina bilakatu zenean, bertan behera utzi zuen akademia Jakak. Honelaxe kontatu zion Argiari zer esan zion Manzanasek: "Badakit rekadista zabiltzala eta propagandarekin ibilia zarela. Edozein egunean presentatuko gara eta badakizu zer pasako zaizun". Segituan harrapatu zuen Jakak Manzanasen mezuaren egiazkoa esanahia: "Mehatxu bat izan zen. Semeak ikasten eta egunerokoarekin bizi nintzen ni. Ez nituen mila pezeta sobran... Zortzi egun kartzelan sartu eta aze aterramendua nere etxean. Orduan erabaki nuen besteei inolako esplikaziorik eman gabe 'Academia errante' horren asuntua uztea".

1964an, hainbat bilera egin eta lau liburu argitaratu ondoren, La Academia Errante proiektuak biltzeari utzi zion. Gipuzkoako Foru Aldundiak, "Akademia Errariak bere ateak irekitzen ditu berriro"iragarri du. "Eredu horrek baliagarri izan behar du, gaur egungo mundu globalizatu eta polarizatu honetan, tolerantzia espiritu hori berreskuratzeko eta desberdinarekiko eta horren iritziekiko errespetua suspertzeko", adierazi du, aurreratuz astelehen honetan, urriak 23, Denis Itxaso Kultura diputatuak, Luisa Etxenike Akademiaren inguruan egingo den zikloaren koordinatzaileak eta Eusko Ikaskuntzako Pedro Gorrotxategik aurkeztuko dutela parekorik izan ez duen ekimen haren "etapa berria".

Temas

Euskera

Fotos

Vídeos